Chùa Hang là tên người Việt gọi chùa Khmer Kompông Chrây ở vùng Châu Thành thuộc Trà Vinh cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, cách trung tâm Trà Vinh cũ chừng vài cây số. Tên "Hang" đến từ lối cổng xây vòm tường dày, đi qua có cảm giác như chui vào miệng hang, chứ chùa không nằm trong hang núi nào. Nổi tiếng không kém là đàn cò trắng trú trong vườn cây cổ thụ: muốn xem cò, đến lúc chiều muộn khi đàn cò bay về tổ, hoặc rạng sáng khi chúng lần lượt bay đi.
Tên gọi: Kompông Chrây và chùa Hang
Trong tiếng Khmer, kompông nghĩa là bến — bến sông, bến nước, nơi thuyền ghé. Từ này xuất hiện trong rất nhiều địa danh Khmer. Chrây thường được giải nghĩa là một loài cây họ sung, đa. Ghép lại, tên chùa gợi một bến nước có cây lớn — hình ảnh quen thuộc của những phum sóc ven kênh rạch miền Tây.
Người Việt thì đặt tên theo cái mình thấy: lối vào chùa xây vòm với tường rất dày, ánh sáng phía trong tối hơn hẳn bên ngoài, nên gọi là chùa Hang. Cần nói rõ để khỏi nhầm: đây không phải chùa hang động kiểu Bích Động hay chùa Hang ở núi Sam (An Giang) — những chùa dựng trong hang núi thật. Đồng bằng Trà Vinh không có núi đá, "hang" ở đây là hang do người xây.
| Tên gọi | Nguồn gốc | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Kompông Chrây | Tên Khmer, gợi bến nước có cây lớn | Tư liệu nghiên cứu, người Khmer địa phương |
| Chùa Hang | Tên Việt theo lối cổng vòm như hang | Bản đồ, sách du lịch |
Đi qua "hang" vào chùa
Hãy để ý trải nghiệm đi qua cổng: từ con đường nắng, bước vào lối vòm tối và mát, rồi ra phía trong là một khoảng sân rộng giữa rừng cây. Sự chuyển tiếp sáng – tối – sáng này làm khách tự nhiên chậm lại, giống cách tam quan của chùa Việt tách đời thường với chốn thờ tự. Đi chậm qua lối cổng, đừng chỉ đứng ngoài chụp ảnh rồi quay ra.
Bên trong là bố cục quen thuộc của chùa Khmer Nam Bộ:
- Chánh điện trên nền cao, quay về hướng đông, mái chồng lớp có đầu Naga, thờ Đức Phật Thích Ca.
- Đá sima quanh chánh điện, đánh dấu khu vực hành lễ.
- Sala cho Phật tử họp mặt, dâng cơm sư ngày lễ.
- Tháp cốt của các gia đình trong vùng.
- Vườn cây cổ thụ — nơi đàn cò trú ngụ.
Chùa Hang còn được biết đến qua những tác phẩm tạc từ gốc rễ cây trưng bày trong khuôn viên, do người trong chùa thực hiện. Xem như một nét sinh hoạt nghệ thuật của chùa; muốn chụp gần, hỏi người trong chùa trước.
Đàn cò trong vườn chùa
Đàn cò ở chùa Hang chủ yếu là cò trắng, sống thành đàn lớn trên các ngọn cây cao. Giống chuyện dơi ở chùa Dơi bên Sóc Trăng cũ, cò chọn vườn chùa vì ba lẽ: cây cao tán rộng, yên tĩnh, và không bị săn bắt — trong khuôn viên chùa không ai sát sinh.
Nhịp một ngày của đàn cò
- Rạng sáng: cò rời tổ từng nhóm, bay ra đồng ruộng, kênh rạch kiếm ăn.
- Ban ngày: vườn chùa thưa cò, chỉ còn con non hoặc vài con ở lại.
- Chiều muộn đến chạng vạng: cò lũ lượt bay về, sà xuống tán cây, cảnh đẹp nhất trong ngày.
Vậy nên câu hỏi "xem cò lúc nào" có câu trả lời rõ: chiều muộn, trước lúc trời tối hẳn. Buổi trưa đến chùa sẽ thấy ít cò hơn nhiều.
Xem cò không làm phiền cò
- Đứng ở rìa vườn, không đi sâu vào dưới tán nơi cò làm tổ.
- Không la, vỗ tay, ném vật lên cây để "cò bay cho đẹp ảnh".
- Không dùng đèn flash lúc chạng vạng; không thả thiết bị bay.
- Dùng ống kính dài hoặc ống nhòm thay vì tiến lại gần.
- Không nhặt trứng, cò non rơi; báo người trong chùa.
Một điểm thực tế: dưới tán cò có phân rơi và mùi đặc trưng, nhất là mùa làm tổ. Đứng ở rìa tán vừa đỡ phiền cò vừa đỡ phiền mình.
Vì sao vườn chùa Khmer giữ được chim
Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều điểm chim tập trung đông nằm trong khuôn viên chùa Khmer hoặc gắn với chùa. Lý do không có gì huyền bí:
| Yếu tố | Ở vườn chùa | Ở bên ngoài |
|---|---|---|
| Cây cao | Cây sao, dầu, thốt nốt được giữ qua nhiều đời | Cây thường bị chặt lấy đất, lấy gỗ |
| Săn bắt | Không ai săn trong chùa | Chim dễ bị bẫy, bắn |
| Tiếng ồn | Yên tĩnh, ít xe cộ | Đường sá, máy móc |
| Nguồn ăn | Đồng ruộng, kênh rạch quanh phum sóc | — |
Người địa phương có những lời kể về chuyện cò "chọn chùa mà ở", coi đó là điều lành. Đó là cách nói dân gian; điều khách mang về nên là sự thật đơn giản phía sau: chỗ nào con người để yên, chim sẽ về.
Mùa nào đến chùa Hang
Miền Tây có hai mùa rõ: mùa khô (khoảng tháng Mười Hai đến tháng Tư) và mùa mưa (khoảng tháng Năm đến tháng Mười Một). Mỗi mùa cho một cách xem khác nhau:
- Mùa khô: đường sá khô ráo, trời trong, chiều muộn nắng vàng nghiêng qua tán cây — hợp để chụp đàn cò bay về. Giữa mùa khô có Tết Chôl Chnăm Thmây (khoảng giữa tháng Tư dương lịch), chùa đông vui với lễ dâng cơm, đắp núi cát, tắm tượng.
- Mùa mưa: cây cối xanh đậm, đồng ruộng quanh chùa đầy nước, nguồn thức ăn dồi dào cho cò. Mưa miền Tây thường đến buổi chiều, nên đi xem cò mùa này cần để ý trời, mang áo mưa.
- Cuối mùa mưa: dịp lễ Sene Dolta (khoảng tháng Tám âm lịch) và Ok Om Bok (rằm tháng Mười âm lịch), người Khmer trong vùng về chùa đông. Khách đến những ngày này nên lùi ra rìa, không chen vào khu hành lễ.
Dù mùa nào, nguyên tắc chính vẫn là giờ giấc: chiều muộn để xem cò, buổi sáng để xem kiến trúc trong ánh sáng dịu.
Ghép chùa Hang vào lịch đi Trà Vinh cũ
Chùa Hang nằm không xa khu Ao Bà Om – chùa Âng – Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer, nên ghép một ngày rất thuận:
- Sáng: Ao Bà Om, chùa Âng, bảo tàng.
- Trưa: nghỉ trong trung tâm Trà Vinh cũ.
- Chiều muộn: chùa Hang, xem kiến trúc trước rồi chờ đàn cò về.
Trà Vinh cũ có rất nhiều chùa Khmer, gần như sóc nào cũng có chùa. Nếu còn thời gian, ghé thêm một chùa nhỏ ven đường ít khách — thường được đón tiếp gần gũi hơn, miễn giữ phép lịch sự cơ bản: cởi giày dép trước chánh điện, ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp sư sãi.
Góc nhìn hôm nay: một khu bảo tồn không cần bảng tên
Chùa Hang chưa bao giờ được dựng lên để làm khu bảo tồn chim. Nhưng chỉ bằng việc giữ cây và không sát sinh qua nhiều thế hệ, chùa đã thành nơi trú của cả một đàn cò. Đó là một bài học về bảo tồn bằng tập quán: không cần hàng rào, chỉ cần cộng đồng cùng giữ một nếp.
Mang về được gì: lịch xem cò — chiều muộn, đứng rìa tán, im lặng — và một phân biệt khỏi nhầm: chùa Hang ở Trà Vinh cũ là "hang" do người xây, khác hẳn những chùa trong hang núi đá. Muốn tìm hiểu thêm về chim nước đồng bằng sông Cửu Long, có thể đọc tư liệu của các vườn quốc gia vùng này như Tràm Chim.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là chùa Hang?
Vì lối cổng vào chùa xây vòm với tường rất dày, đi qua tối và mát như vào miệng hang. Chùa không nằm trong hang núi; tên Khmer của chùa là Kompông Chrây.
Chùa Hang ở đâu?
Chùa Hang ở vùng Châu Thành thuộc Trà Vinh cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, cách trung tâm Trà Vinh cũ vài cây số. Gần đó là khu Ao Bà Om và chùa Âng.
Xem cò ở chùa Hang lúc nào đẹp nhất?
Chiều muộn đến chạng vạng là lúc đàn cò bay về tổ, cảnh đông và đẹp nhất. Rạng sáng có thể thấy cò rời tổ; buổi trưa vườn chùa thưa cò.
Kompông Chrây nghĩa là gì?
Trong tiếng Khmer, kompông nghĩa là bến nước, còn chrây thường được giải nghĩa là một loài cây họ sung, đa. Tên chùa gợi hình ảnh một bến nước có cây lớn.
Chùa Hang Trà Vinh có phải chùa trong hang núi không?
Không. Trà Vinh cũ là vùng đồng bằng không có núi đá; chữ "hang" chỉ lối cổng vòm do người xây. Chùa hang núi thật là những nơi như Bích Động ở Ninh Bình.