Chùa Phật Tích: dấu tích tháp lớn năm 1057 và nền chùa thời Lý

Chùa Phật Tích (tên chữ Vạn Phúc tự) trên sườn núi Phật Tích, vùng Tiên Du cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, là một trong những địa điểm quan trọng nhất để hiểu chùa thời Lý: theo tư liệu được dẫn rộng rãi, năm 1057, đời vua Lý Thánh Tông, một ngọn tháp lớn được dựng ở đây. Ngọn tháp ấy không còn; thứ còn lại là nền móng, gạch ngói, đồ trang trí đất nung do khảo cổ học tìm được, cùng pho tượng A Di Đà bằng đá và hàng thú đá thời Lý. Đến Phật Tích hôm nay là đi tìm một ngôi chùa đã mất qua những gì nó để lại.

Năm 1057 đến từ đâu

Thời Lý Thánh Tông (trị vì 1054–1072) là giai đoạn triều đình dựng rất nhiều công trình Phật giáo lớn. Đại Việt sử ký toàn thư chép riêng năm 1057 có việc xây tháp Báo Thiên ở kinh thành và làm thêm các chùa mới. Với Phật Tích, mốc 1057 được dựa chủ yếu vào hiện vật tại chỗ: các tư liệu khảo cổ được dẫn nhiều cho biết ở đây tìm thấy gạch có khắc dòng chữ ghi niên hiệu Long Thụy Thái Bình năm thứ tư đời vua thứ ba nhà Lý, tức năm 1057.

Điều này quan trọng vì nó cho ta một mốc khá chắc, hiếm có với chùa cổ Việt Nam. Phần lớn chùa khác chỉ có lời truyền "chùa có từ thời Lý" mà không có hiện vật ghi năm. Tuy vậy, nên phân biệt: năm 1057 là năm của một đợt xây dựng lớn, không có nghĩa trước đó ở đây không có chùa, cũng không có nghĩa mọi thứ trong chùa đều thuộc năm ấy.

Khảo cổ học cho biết chùa Lý trông ra sao

Từ thời Pháp thuộc, các nhà khảo cổ đã đào ở Phật Tích và tìm thấy dấu tích nền móng kiến trúc lớn. Các đợt khảo cổ của Viện Khảo cổ học về sau mở rộng hiểu biết. Tổng hợp lại, những gì đã tìm thấy cho phép hình dung:

Từ những mảnh này, giới nghiên cứu hình dung chùa Lý ở Phật Tích được xây trên nhiều cấp nền theo sườn núi, có tháp lớn làm trung tâm — khác hẳn chùa Bắc Bộ thời sau, nơi toà Phật điện bằng gỗ mới là trung tâm và tháp chỉ còn là tháp mộ ở bên cạnh. Đây là bài học lớn nhất khi đến Phật Tích: chùa thời Lý lấy tháp làm tâm, giống tinh thần của tháp Báo Thiên ở kinh thành hay tháp Chương Sơn đời Lý Nhân Tông.

Còn tháp cao bao nhiêu, mấy tầng, hình dáng thế nào thì chưa thể nói chắc. Các con số đôi khi xuất hiện trên mạng chỉ là phỏng đoán, không nên dẫn lại.

Pho A Di Đà và hàng thú đá

Tượng A Di Đà

Pho tượng A Di Đà ngồi thiền bằng đá, gắn với đợt xây dựng năm 1057, là hiện vật nổi tiếng nhất của chùa và đã được công nhận Bảo vật quốc gia. Tượng đã được phân tích kỹ ở góc điêu khắc trong nhiều tài liệu; ở đây chỉ nhắc vị trí: trong tư duy chùa Lý, pho tượng gắn với ngọn tháp, tức đặt ở trung tâm chứ không ở một gian bên. Hôm nay tượng được thờ trong một toà điện của chùa.

Hàng thú đá trên thềm

Trên một cấp thềm của chùa có một hàng tượng thú bằng đá đặt thành đôi, gồm những con như sư tử, voi, tê giác, trâu, ngựa. Mỗi con nằm phủ phục trên một tấm bệ. Đây là bộ tượng thú đá thời Lý hiếm hoi còn lại, cho thấy người xưa dùng hình con vật để canh giữ và tôn vinh nơi thờ Phật. Hãy để ý cách tạc: khối to, tròn, nét chạm tối giản, con vật hiền hơn là dữ.

Tên núi và những câu chuyện quanh Phật Tích

Núi ở đây có tên Phật Tích, cũng được ghi là Lạn Kha. "Lạn Kha" có nghĩa là cán rìu mục, gắn với tích người tiều phu mải xem tiên đánh cờ trên núi, khi về thì cán rìu đã mục — một truyền thuyết có nguồn từ văn học Trung Hoa, được gắn vào nhiều ngọn núi.

Chuyện quen thuộc hơn với người Việt là tích Từ Thức lấy vợ tiên trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16): Từ Thức làm quan ở Tiên Du, đi xem hội hoa mẫu đơn ở một ngôi chùa, gặp một cô gái làm gãy cành hoa và cởi áo chuộc giúp; cô gái ấy là tiên. Truyện được người địa phương gắn với chùa Phật Tích và với tục trồng mẫu đơn ở đây. Đây là văn học, không phải sử, nhưng là một lớp văn hoá đáng biết khi đứng trong vườn chùa.

Lưu ý thêm: núi Sài Sơn của chùa Thầy (Hà Nội) cũng có tên chữ là Phật Tích sơn. Khi đọc tài liệu cũ, cần xem bối cảnh để khỏi nhầm hai nơi.

Chùa Phật Tích hôm nay

Chùa trải qua nhiều lần đổ nát và dựng lại; các toà điện hiện nay chủ yếu là công trình phục dựng của thế kỷ 20 và các đợt tu bổ gần đây. Vì thế khi đến, đừng tìm "kiến trúc Lý" ở mái và cột. Thứ thật sự thời Lý là hiện vật đá và dấu tích nền.

Khu chùa trải trên sườn núi theo nhiều cấp, đi lên dần. Ngoài toà điện thờ tượng A Di Đà, còn có các toà thờ khác, vườn tháp mộ các vị sư đời sau và những công trình mới được dựng thêm. Ban quản lý di tích có thể thay đổi cách trưng bày; nên hỏi ở văn phòng chùa xem hiện vật khảo cổ đang đặt ở đâu.

Góc nhìn hôm nay: đi Phật Tích để thấy chùa Lý

1. Đứng dưới chân sườn núi trước: nhìn các cấp nền chồng lên nhau, hình dung ngọn tháp lớn đứng trên cùng.
2. Tìm hàng thú đá: đếm từng đôi và gọi tên con vật. Đây là phần dễ bị đi lướt qua nhất.
3. Vào toà thờ tượng A Di Đà: đứng yên vài phút cho mắt quen ánh sáng rồi mới nhìn kỹ bệ tượng.
4. Tìm hiện vật đất nung, chân tảng: nếu có trưng bày, so lá đề, đầu ngói với hình ảnh trong sách khảo cổ.
5. Kết thúc ở chỗ cao: nhìn xuống đồng bằng Bắc Ninh để hiểu vì sao người xưa đặt tháp ở đây — từ xa đã thấy.

Phật Tích ghép tốt với Bút Tháp và chùa Dâu trong một ngày: sáng xem chùa Lý, chiều xem chùa thế kỷ 17, so được hai thời rất khác nhau. Hội chùa diễn ra đầu xuân, rất đông; ai muốn xem hiện vật nên tránh mùa hội. Muốn đọc thêm, tìm các báo cáo và bài nghiên cứu về khảo cổ học Phật Tích trên tạp chí Khảo cổ học của Viện Khảo cổ học, và phần trưng bày mỹ thuật thời Lý ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tại Hà Nội.