Chùa Phụng Sơn, người Sài Gòn quen gọi là chùa Gò, nằm trên đường 3 Tháng 2 thuộc khu quận 11 cũ, TP.HCM. Chùa được dựng trên một gò đất cao từ khoảng đầu thế kỷ 19 và gắn với lời kể dân gian về bộ tượng đồng thất lạc trong một chuyến dời chùa. Điều làm Phụng Sơn khác mọi chùa cổ khác ở Sài Gòn nằm dưới chân: gò đất của chùa là một di chỉ khảo cổ, nơi các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết cư trú cổ có trước người Việt đến Gia Định nhiều thế kỷ.
Vì sao gọi là chùa Gò
Vùng Chợ Lớn – Phú Thọ ngày xưa thấp trũng, nhiều đầm lầy, ruộng sen. Những gò đất nổi cao là chỗ quý: không ngập khi nước lên, có thể dựng nhà, chôn cất, trồng cây lâu năm. Chùa Phụng Sơn chiếm một gò như thế, nên dân gian gọi luôn là chùa Gò. Tên chữ Phụng Sơn (núi Phượng) cũng gợi một chỗ đất cao.
Hôm nay đứng trên đường 3 Tháng 2 đông xe, khó tưởng tượng ra địa hình ấy. Nhưng để ý sẽ thấy nền chùa vẫn cao hơn mặt đường xung quanh. Đó là dấu vết đầu tiên cần tìm khi đến.
Lịch sử: những gì chắc và những gì chưa chắc
Các nguồn thường ghi chùa Phụng Sơn được dựng khoảng đầu thế kỷ 19, thuộc dòng thiền Lâm Tế, trong mạng lưới chùa cổ Gia Định cùng Giác Lâm, Giác Viên. Như nhiều chùa Nam Bộ, người lập và năm lập cụ thể có nhiều bản kể khác nhau; nên ghi "đầu thế kỷ 19" là an toàn. Chùa đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia.
Chùa được trùng tu nhiều lần. Chánh điện vẫn giữ lối chùa Nam Bộ: khung gỗ, mái ngói, bàn thờ xếp lớp, có nhiều tượng cổ. Phụng Sơn được nhắc đến với số tượng thờ đáng kể, trong đó có tượng bằng đồng, điều không phổ biến ở chùa Nam Bộ vốn chuộng tượng gỗ.
Truyền thuyết bộ tượng đồng
Quanh Phụng Sơn có một lời kể dân gian được nhắc nhiều, với nhiều dị bản. Cốt truyện chung như sau: thuở trước, nhà chùa định dời chùa sang một nơi khác. Người ta dùng voi chở bộ tượng đồng đi. Giữa đường gặp mưa bão, đoàn phải băng qua một vùng đầm lầy, voi sa lầy, bộ tượng chìm xuống đầm không vớt lên được. Việc dời chùa không thành, chùa ở lại gò cũ.
Cần đọc câu chuyện này đúng chỗ của nó:
- Đây là truyền thuyết, không có văn bản đương thời nào xác nhận. Các bản kể khác nhau về điểm đến, về số tượng, về nơi tượng chìm.
- Nó phản ánh địa hình thật: vùng quanh chùa xưa là đầm lầy, đường đi khó, voi là phương tiện chở nặng ở Nam Bộ thế kỷ 18–19. Truyền thuyết thường mượn bối cảnh có thật.
- Nó giải thích một điều có thật: vì sao một chùa cổ lại ở yên trên gò này qua nhiều đời. Người xưa dùng câu chuyện để nói rằng nơi này đã được chọn.
Khi kể lại cho người đi cùng, cứ nói "dân gian kể rằng", và dừng ở đó. Không cần gán cho câu chuyện ý nghĩa thần bí nào.
Lớp đất khảo cổ dưới chùa
Đây là phần đặc biệt nhất của Phụng Sơn. Trong các đợt khảo sát và khai quật cuối thế kỷ 20, giới khảo cổ phát hiện ở khu gò chùa những dấu vết cư trú cổ: mảnh gốm, gạch, các lớp đất văn hoá. Theo công bố của các nhà nghiên cứu, những dấu vết này được xếp vào thời kỳ văn hoá Óc Eo, tức nền văn hoá phát triển ở Nam Bộ trong những thế kỷ đầu Công nguyên, gắn với vương quốc Phù Nam.
| Lớp thời gian | Ở gò Phụng Sơn có gì | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Những thế kỷ đầu Công nguyên | Dấu vết cư trú, gốm, gạch theo công bố khảo cổ | Gò đất cao đã có người ở từ rất sớm |
| Thế kỷ 17–18 | Lưu dân Việt, Hoa đến khai phá Gia Định | Gò cao thành nơi dựng làng, dựng chùa |
| Đầu thế kỷ 19 | Chùa Phụng Sơn được dựng theo tư liệu thường dẫn | Lớp di tích tôn giáo hiện còn |
| Thế kỷ 20 đến nay | Đô thị bao quanh, khảo cổ vào cuộc | Chùa thành di tích có cả hai lớp: Phật giáo và khảo cổ |
Ý nghĩa lớn của phát hiện này: Sài Gòn không phải đất "trống" trước khi người Việt đến. Những gò cao ở vùng trũng đã được con người chọn ở từ hai nghìn năm trước, và người dựng chùa thế kỷ 19 vô tình chọn đúng chỗ người xưa đã chọn. Một ngôi chùa đứng trên một di chỉ là chuyện hiếm ở thành phố này.
Hiện vật khai quật được lưu giữ và nghiên cứu ở các cơ quan chuyên môn; muốn xem, tìm ở Bảo tàng Lịch sử TP.HCM (trong Thảo Cầm Viên), nơi trưng bày hiện vật văn hoá Óc Eo của cả vùng Nam Bộ.
Đọc chánh điện Phụng Sơn
Chánh điện Phụng Sơn theo lối chùa Nam Bộ dòng Lâm Tế. Vào trong, mắt cần vài phút để quen bóng tối. Cách nhìn:
- Tìm lớp tượng cao nhất ở trong cùng: các tượng Phật ở ngôi tôn quý.
- Nhìn chất liệu: tượng gỗ sơn son thếp vàng, và để ý những pho có ánh kim loại. Phụng Sơn nổi tiếng có tượng đồng, nên đây là thứ đáng tìm.
- Hai bên tường: dãy La Hán, Thập điện.
- Ngẩng lên: hoành phi, câu đối, bao lam; tìm lạc khoản đoán tuổi.
- Ra sau: nhà Tổ với bài vị các đời trụ trì.
Muốn biết pho tượng nào bằng đồng, pho nào cổ nhất, cách chắc chắn là hỏi thầy tri khách hoặc văn phòng chùa. Đừng tự gõ vào tượng để "nghe tiếng" kim loại; đó là việc làm hỏng hiện vật.
Phụng Sơn trong chuỗi chùa cổ phía tây Sài Gòn
Trục đường Lạc Long Quân – 3 Tháng 2 – Đầm Sen có mật độ chùa cổ cao nhất TP.HCM. Một buổi sáng có thể đi:
- Phụng Sơn: gò đất, truyền thuyết tượng đồng, lớp khảo cổ.
- Giác Viên: sâu trong hẻm cạnh Đầm Sen, hệ tượng gỗ dày đặc.
- Giác Lâm: tổ đình lớn trên đường Lạc Long Quân.
Ba chùa cùng dòng Lâm Tế, cùng bố cục nhiều dãy nhà, nhưng mỗi nơi có một "câu chuyện riêng" để nhớ. Với Phụng Sơn, câu chuyện ấy nằm dưới đất.
Góc nhìn hôm nay
Đến Phụng Sơn vào buổi sáng ngày thường, ngoài giờ công phu. Chùa nằm sát đường lớn, nên đi bộ quanh khuôn viên để cảm nhận độ cao của gò so với phố. Ghé Bảo tàng Lịch sử TP.HCM trước hoặc sau để thấy hiện vật Óc Eo, nối được lớp đất dưới chùa với một nền văn hoá cổ của cả vùng.
Sách nên đọc: các công trình khảo cổ học về văn hoá Óc Eo ở Nam Bộ của Viện Khảo cổ học và Trung tâm Khảo cổ học phía Nam; Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức để hình dung vùng Phú Thọ – Chợ Lớn đầu thế kỷ 19.
Điều đáng mang về: đi chùa cổ không chỉ nhìn lên mái, mà còn nhìn xuống nền. Chỗ đất một ngôi chùa đứng có khi kể chuyện xa hơn cả ngôi chùa.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Phụng Sơn ở đâu?
Chùa Phụng Sơn nằm trên đường 3 Tháng 2, thuộc khu quận 11 cũ của TP.HCM, không xa công viên Đầm Sen. Người Sài Gòn quen gọi là chùa Gò vì chùa dựng trên một gò đất cao.
Vì sao chùa Phụng Sơn gọi là chùa Gò?
Vùng Chợ Lớn – Phú Thọ xưa là đất trũng, nhiều đầm lầy, chùa được dựng trên một gò đất nổi cao nên dân gian gọi là chùa Gò. Đến nay nền chùa vẫn cao hơn mặt đường xung quanh.
Truyền thuyết bộ tượng đồng chùa Phụng Sơn kể gì?
Dân gian kể nhà chùa từng định dời chùa, dùng voi chở bộ tượng đồng đi nhưng gặp bão, voi sa lầy ở vùng đầm, tượng chìm mất nên chùa ở lại chỗ cũ. Đây là truyền thuyết có nhiều dị bản, không có văn bản đương thời xác nhận.
Dưới chùa Phụng Sơn có di chỉ khảo cổ gì?
Các đợt khảo sát và khai quật cuối thế kỷ 20 tìm thấy ở khu gò chùa dấu vết cư trú cổ như gốm, gạch, lớp đất văn hoá. Theo công bố của giới khảo cổ, các dấu vết này thuộc thời kỳ văn hoá Óc Eo.
Chùa Phụng Sơn xây năm nào?
Các nguồn thường ghi chùa được dựng khoảng đầu thế kỷ 19, thuộc dòng thiền Lâm Tế. Năm cụ thể và người lập có nhiều bản kể khác nhau nên nên hiểu là mốc ước lượng.