Tháp cốt trong chùa Khmer Nam Bộ là những ngọn tháp nhỏ, đỉnh nhọn, thường sơn trắng, vàng hoặc nhiều màu, dựng rải rác trong khuôn viên chùa để giữ tro cốt người đã khuất sau lễ hoả táng. Khác tháp mộ ở chùa Bắc tông vốn chỉ dành cho sư, tháp cốt Khmer giữ cốt của cả sư sãi lẫn người thường trong phum sóc. Người Khmer gọi loại tháp này là chedei, gốc từ chữ cetiya trong tiếng Pali.
Vì sao gửi cốt ở chùa
Với người Khmer Nam Bộ theo Phật giáo Nam tông, ngôi chùa (vat) là trung tâm của phum sóc: nơi học chữ, nơi hội họp, nơi diễn ra mọi lễ lớn trong năm và trong đời người. Từ lúc sinh ra, đi tu, cưới hỏi cho tới khi mất, người Khmer đều gắn với chùa. Gửi cốt vào chùa là để người đã khuất tiếp tục ở gần Tam bảo, gần cộng đồng, và để con cháu mỗi lần lên chùa đều có thể làm phước hồi hướng cho người thân.
Truyền thống Nam tông coi trọng việc làm phước: dâng cơm cho sư, cúng dường, nghe kinh, rồi hồi hướng phần phước ấy cho cha mẹ, ông bà đã mất. Tháp cốt đặt trong chùa giúp hai việc này diễn ra ở cùng một nơi.
Từ lễ hoả táng đến tháp cốt
Người Khmer Nam Bộ có truyền thống hoả táng. Trình tự cụ thể khác nhau theo từng chùa, từng gia đình, nhưng thường gồm các bước chính:
- Tang lễ tại nhà, có sư sãi đến tụng kinh, có achar (người am hiểu nghi lễ, giúp gia đình điều hành lễ) hướng dẫn.
- Hoả táng, nhiều nơi diễn ra ở lò thiêu nằm ở một góc khuôn viên chùa. Lò thiêu thường được xây có dáng tháp hoặc có mái trang trí, nên khách dễ nhầm với một công trình thờ.
- Thu cốt: gia đình nhặt phần xương cốt còn lại, đặt vào bình hoặc hũ.
- Gửi cốt: bình cốt có thể giữ ở nhà một thời gian, rồi đưa vào tháp cốt ở chùa trong một buổi lễ có sư tụng kinh.
Không phải gia đình nào cũng có tháp riêng. Có tháp chung của một dòng họ, có tháp do nhiều gia đình cùng góp, có ngăn để gửi cốt trong một công trình chung của chùa. Tháp riêng to đẹp hay đơn sơ là tuỳ hoàn cảnh, không nói lên gì về đạo hạnh người đã khuất.
Nhận ra tháp cốt: hình dáng và trang trí
| Bộ phận | Đặc điểm thường gặp |
|---|---|
| Đế | Vuông, nhiều cấp, có khi viền tường thấp hoặc hàng rào nhỏ |
| Thân | Thắt lại thành nhiều nấc, mỗi nấc nhỏ dần, có ô khám phía trước |
| Ô khám | Đặt di ảnh, ghi tên và ngày mất (thường bằng chữ Khmer, nhiều tháp có cả chữ Việt), có khi đặt bình hương nhỏ |
| Đỉnh | Nhọn, kéo dài, hình búp sen hoặc mũi giáo; một số tháp đắp mặt người bốn hướng ở phần trên |
| Màu sắc | Trắng vôi, vàng, nhũ, có khi phối đỏ, xanh; tháp mới sơn rực, tháp cũ ngả màu rêu |
| Trang trí | Đầu rắn Naga ở góc, hoa sen, cánh lá uốn lượn như trên mái chánh điện |
Tháp cốt của sư cả
Sư cả (vị sư đứng đầu chùa) và các vị sư có công thường có tháp lớn hơn, đặt ở chỗ trang trọng, gần chánh điện hơn. Ở những chùa có lịch sử lâu đời, đếm các tháp sư cả cũng là cách biết chùa đã qua bao nhiêu đời trụ trì, giống như đọc vườn tháp ở chùa Bắc tông.
Không nhầm với các công trình khác
- Chánh điện: công trình lớn nhất, có mái nhiều tầng và tám phiến đá sima bao quanh.
- Sala (nhà hội, nơi dùng bữa và tiếp khách) và tăng xá (nơi ở của sư): nhà có mái, có cửa, người ra vào.
- Lò thiêu: thường ở góc khuôn viên, có ống khói hoặc khoang đốt, dáng có khi giống tháp.
- Tháp cốt: khối đặc, nhỏ, không có cửa vào, đứng rải trong vườn hoặc quanh chánh điện.
Những dịp gia đình đến tháp cốt
Lễ Sen Dolta (Sene Đôl Ta), lễ cúng ông bà của người Khmer, diễn ra vào khoảng cuối tháng 8 âm lịch, thường rơi vào tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch. Đây là dịp gia đình mang cơm lên chùa dâng sư, nghe kinh, hồi hướng cho người đã khuất; nhiều nhà đến tháp cốt dọn dẹp, thắp nhang, đặt hoa.
Tết Chôl Chnăm Thmây (Tết năm mới của người Khmer, giữa tháng 4 dương lịch) cũng là dịp lên chùa, làm lễ cầu siêu cho người thân. Ngoài ra, ngày giỗ hoặc những dịp riêng của gia đình đều có thể mời sư tụng kinh trước tháp cốt.
Những ngày này chùa rất đông người trong phum sóc. Với khách, đây là dịp hiếm để thấy chùa Khmer sống động nhất, nhưng cũng là lúc cần ý tứ nhất.
Phép lịch sự khi đi giữa các tháp cốt
- Tháp cốt là mộ của các gia đình đang sống quanh chùa. Đi nhẹ, nói khẽ, không cười đùa lớn tiếng.
- Không ngồi lên bệ tháp, không tựa, không đặt túi xách, đồ ăn lên tháp.
- Không chụp cận cảnh di ảnh và tên người đã mất trên ô khám. Muốn chụp quang cảnh, chụp từ xa và không đưa người đang làm lễ vào khung hình khi chưa xin phép.
- Không chạm vào đồ lễ, hoa, nhang của gia đình khác.
- Ăn mặc kín đáo như khi vào chánh điện. Phụ nữ không trao đồ trực tiếp vào tay sư; đặt lên khăn hoặc nhờ người khác chuyển.
- Gặp gia đình đang làm lễ, dừng lại hoặc đi vòng; nếu được mời, có thể chắp tay chào theo lối Khmer.
Tháp cốt trong bức tranh tháp chùa Việt Nam
Nếu đặt cạnh các loại tháp khác ở Việt Nam, tháp cốt Khmer có hai điểm riêng. Thứ nhất, nó gần nhất với ý nghĩa gốc của stupa ở Ấn Độ: một khối đặc giữ di cốt. Thứ hai, nó dành cho mọi người trong cộng đồng chứ không chỉ cho sư. Một khuôn viên chùa Khmer có hàng chục, hàng trăm tháp cốt vì thế giống như một cuốn sổ của cả phum sóc qua nhiều thế hệ.
Ở chùa Bắc tông của người Kinh, người thường hầu như không được an táng trong chùa; tro cốt nếu gửi chùa thường đặt trong khám thờ, nhà lưu tro cốt chứ không có tháp riêng. Ở chùa người Hoa thì phần lớn không có tháp cốt.
Góc nhìn hôm nay
Khi đi tuyến chùa Khmer qua Sóc Trăng, Trà Vinh, Bạc Liêu cũ (nay thuộc Cần Thơ, Vĩnh Long, Cà Mau), hãy dành vài phút đi chậm giữa các tháp cốt sau khi xem chánh điện. Nhìn tuổi của tháp qua màu sơn, nhìn cách các gia đình chăm tháp, sẽ hiểu chùa Khmer không chỉ là công trình kiến trúc đẹp mà là nơi một cộng đồng giữ ký ức của mình. Muốn tìm hiểu thêm, ghé các bảo tàng văn hoá Khmer ở Sóc Trăng và khu Ao Bà Om (Trà Vinh cũ), hoặc hỏi chuyện các achar, những người hiểu phong tục nhất trong phum sóc.
Câu hỏi thường gặp
Tháp cốt trong chùa Khmer là gì?
Tháp cốt là những ngọn tháp nhỏ trong khuôn viên chùa Khmer, dùng để giữ tro cốt người đã khuất sau lễ hoả táng. Người Khmer gọi là chedei, gốc từ chữ cetiya trong tiếng Pali.
Ai được gửi cốt vào tháp ở chùa Khmer?
Cả sư sãi lẫn người thường trong phum sóc. Tháp của sư cả thường lớn và đặt ở chỗ trang trọng; tháp của các gia đình có thể là tháp riêng, tháp chung dòng họ hoặc ngăn trong công trình chung của chùa.
Vì sao người Khmer hoả táng và gửi cốt ở chùa?
Hoả táng là truyền thống lâu đời của người Khmer theo Phật giáo Nam tông. Chùa là trung tâm đời sống phum sóc, gửi cốt ở chùa giúp người đã khuất ở gần Tam bảo và để con cháu làm phước hồi hướng mỗi lần lên chùa.
Lễ Sen Dolta là gì?
Sen Dolta là lễ cúng ông bà của người Khmer, diễn ra khoảng cuối tháng 8 âm lịch. Gia đình mang cơm lên chùa dâng sư, nghe kinh, hồi hướng cho người đã khuất và thường đến dọn dẹp, thắp nhang ở tháp cốt.
Đi thăm tháp cốt chùa Khmer cần tránh gì?
Không ngồi hay đặt đồ lên tháp, không chụp cận di ảnh người đã mất, không chạm vào đồ lễ của gia đình khác và không làm ồn. Nếu gặp gia đình đang làm lễ thì dừng lại hoặc đi vòng.