Tháp Bình Sơn là ngọn tháp đất nung đứng trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh, vùng Lập Thạch – Sông Lô của tỉnh Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Tháp hiện còn 11 tầng, cao khoảng 16 m, toàn thân ghép từ những viên gạch đất nung mang sẵn hoa văn, thường được xếp vào thời Trần (thế kỷ 13–14). Đây thường được giới thiệu là ngọn tháp đất nung cổ cao nhất còn lại ở Việt Nam, và là nơi tốt nhất để hiểu người xưa "xây hoa văn" như thế nào.
Tháp nằm ở đâu, thuộc chùa nào
Tháp đứng trên một gò đất thấp gần sông Lô, trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh. Chùa hiện nay là công trình nhỏ, được tu sửa ở các thời sau; ngọn tháp mới là di vật cổ và nổi bật nhất. Người địa phương thường gọi theo tên làng là tháp Bình Sơn. Khu di tích là một trong những điểm di sản quan trọng nhất của vùng, đã được Nhà nước xếp hạng ở cấp cao.
Thời điểm dựng tháp không có văn bia ghi lại. Giới nghiên cứu dựa vào phong cách hoa văn, kích thước gạch và so sánh với các di vật thời Lý – Trần để xếp tháp vào thời Trần; một số ý kiến cho rằng tháp có thể có từ cuối thời Lý. Đây là chỗ còn bàn, nên ghi "thường xếp thời Trần".
Đất nung là gì và vì sao làm tháp bằng đất nung
Đất nung là đất sét được nhào, tạo hình rồi nung ở nhiệt độ cao, cứng lại và có màu đỏ nâu. Gạch, ngói thông thường cũng là đất nung; điểm khác ở tháp Bình Sơn là từng viên gạch được nặn hoặc in khuôn hoa văn trước khi nung. Khi xây, thợ ghép các viên lại sao cho hoa văn ăn khớp với nhau, tạo thành những mảng trang trí liền trên khắp mặt tháp.
Cái khó của cách làm này
- Tính trước kích thước: đất co lại khi khô và khi nung. Nếu không tính đúng độ co, các viên sẽ lệch nhau và hoa văn không liền.
- Nung đều: lò nung không đều thì viên cong vênh, màu loang; một mặt tháp cần hàng nghìn viên cùng màu, cùng cỡ.
- Đánh dấu vị trí: mỗi viên có chỗ của nó trong mảng hoa văn, phải xếp đúng thứ tự như ghép một bức tranh lớn.
Đổi lại, tháp đất nung có độ bền màu và độ sắc nét hoa văn rất cao: không có lớp vữa trát nào để bong tróc, hoa văn chính là thân tháp. Đó là lý do sau bảy thế kỷ, ta vẫn đọc được nhiều chi tiết trên mặt tháp Bình Sơn.
Cấu tạo ngọn tháp
| Phần | Mô tả | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bệ tháp | Mặt bằng vuông, nhiều cấp, có hàng cánh sen đất nung | Phần bệ thấp đã được gia cố qua các lần tu bổ |
| Thân tháp | 11 tầng còn lại, thu nhỏ dần, mỗi tầng có gờ mái và ô cửa | Tầng một cao nhất; nhiều cửa ở các tầng trên là cửa giả |
| Đỉnh tháp | Đã mất | Chưa biết chắc tháp vốn có bao nhiêu tầng và chóp hình gì |
| Lòng tháp | Rỗng | Không có lối lên cho khách |
Vì đỉnh tháp đã mất, con số 11 tầng là số tầng còn lại chứ không hẳn là thiết kế gốc. Đây là một chỗ nên nói rõ khi giới thiệu tháp: "tháp còn 11 tầng" chính xác hơn "tháp có 11 tầng".
Hoa văn: đứng dưới chân tháp nên tìm gì
Mặt tháp phủ kín hoa văn, nhưng không cần là nhà nghiên cứu mỹ thuật mới đọc được. Có thể chia thành vài nhóm dễ nhận ra:
- Cánh sen ở bệ và chân các tầng: biểu tượng quen thuộc nhất của Phật giáo, đỡ cả ngọn tháp như đỡ một toà sen.
- Hoa cúc, hoa dây chạy thành băng dài quanh thân tháp, chia các tầng thành từng lớp.
- Lá đề (lá cây bồ đề, hình trái tim có đuôi nhọn) quanh các ô cửa.
- Rồng, sư tử và các con vật ở một số mảng lớn; rồng thời Trần thường thân mập, uốn khúc mạnh hơn rồng thời Lý.
Cách xem tốt nhất là đi chậm một vòng quanh tháp, lần lượt nhìn từng tầng từ dưới lên, rồi lùi xa để thấy các băng hoa văn tạo thành nhịp điệu ngang của cả ngọn tháp. Mang ống nhòm nhỏ hoặc dùng chế độ phóng của máy ảnh giúp xem rõ các tầng trên. Phân tích kỹ thuật chạm, đường nét là chuyện của các nghiên cứu chuyên sâu về điêu khắc; ở đây chỉ cần nhận ra được chủ đề và vị trí của chúng.
Tháp Bình Sơn trong bức tranh tháp thời Lý – Trần
Đất nung là vật liệu trang trí chủ lực của kiến trúc Phật giáo thời Lý – Trần. Khảo cổ học tìm thấy rất nhiều mảnh tháp đất nung ở các di tích như chùa Phật Tích, chùa Long Đọi, chùa Chương Sơn, và ở khu Hoàng thành Thăng Long. Phần lớn những ngọn tháp ấy đã đổ, chỉ còn mảnh vỡ, bệ tháp hoặc mô hình tháp nhỏ. Tháp Bình Sơn là ngọn tháp lớn hiếm hoi còn đứng, cho ta hình dung những tháp đã mất trông ra sao.
| Tháp | Vật liệu chính | Hiện trạng |
|---|---|---|
| Tháp Báo Thiên (Thăng Long, Lý) | Chưa rõ | Đã mất hoàn toàn |
| Tháp chùa Phật Tích (Bắc Ninh, Lý) | Gạch, đất nung trang trí | Còn nền, mảnh khảo cổ |
| Tháp Phổ Minh (Ninh Bình, Trần) | Đá và gạch | Còn đứng, 14 tầng |
| Tháp Bình Sơn (Phú Thọ, thường xếp Trần) | Đất nung | Còn đứng, 11 tầng, mất đỉnh |
Bảo tồn: một ngọn tháp mong manh
Tháp đất nung chịu nén tốt nhưng rất sợ nước ngấm, rễ cây và rung lắc. Trong thế kỷ 20, tháp Bình Sơn đã qua những đợt tu bổ, gia cố lớn để chống nghiêng, chống nứt. Nhìn kỹ có thể thấy một số viên gạch thay mới có màu và độ sắc nét khác các viên cổ; đó là dấu vết bình thường của công tác bảo tồn, không phải "làm giả". Khi đến thăm, giữ khoảng cách với bệ tháp, không leo trèo, không gõ hay cạy vào gạch, không để trẻ em chạm tay lên hoa văn.
Đi tháp Bình Sơn
- Đường đi: từ Hà Nội đi theo hướng Vĩnh Yên rồi lên phía bắc về vùng Lập Thạch – Sông Lô cũ, chừng 70 km.
- Thời gian: một đến hai giờ tại chỗ là đủ xem kỹ tháp và chùa.
- Ánh sáng: nắng sáng sớm chiếu xiên làm nổi hoa văn đất nung; trưa nắng gắt làm mặt tháp phẳng màu, khó thấy chi tiết.
- Kết hợp: có thể ghép với các điểm di tích khác trong tỉnh Phú Thọ mới như Tây Thiên, hoặc về lại theo hướng Hà Nội.
Góc nhìn hôm nay
Ngọn tháp đất nung ở Bình Sơn là bằng chứng sống cho một nghề đã gần như biến mất: nghề làm gạch hoa văn cho kiến trúc Phật giáo. Muốn hiểu sâu hơn, sau khi xem tháp có thể đến Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và khu Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội, nơi trưng bày nhiều mảnh trang trí đất nung thời Lý – Trần, để thấy những gì tháp Bình Sơn còn giữ được trên thân mình mà các tháp khác chỉ còn lại dưới dạng mảnh vỡ.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Bình Sơn ở đâu?
Tháp Bình Sơn nằm trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh, vùng Lập Thạch – Sông Lô của tỉnh Vĩnh Phúc cũ. Sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025, khu vực này thuộc tỉnh Phú Thọ.
Tháp Bình Sơn được xây vào thời nào?
Tháp không có văn bia ghi năm dựng. Dựa vào hoa văn và vật liệu, giới nghiên cứu thường xếp tháp vào thời Trần, thế kỷ 13–14; một số ý kiến cho rằng có thể từ cuối thời Lý.
Tháp Bình Sơn cao bao nhiêu, mấy tầng?
Tháp hiện còn 11 tầng, cao khoảng 16 m. Phần đỉnh tháp đã mất nên số tầng ban đầu chưa xác định chắc chắn.
Tháp đất nung khác tháp gạch thông thường thế nào?
Tháp đất nung được ghép từ những viên gạch đã nặn sẵn hoa văn trước khi nung, xếp khớp lại thành mảng trang trí. Tháp gạch thông thường xây gạch trơn rồi trát vữa. Vì hoa văn chính là thân tháp nên tháp đất nung giữ chi tiết rất lâu.
Vì sao tháp Bình Sơn quan trọng?
Đây là một trong rất ít tháp đất nung lớn thời Lý – Trần còn đứng. Phần lớn tháp cùng thời đã đổ, chỉ còn mảnh khảo cổ, nên tháp Bình Sơn giúp hình dung kiến trúc tháp Phật thời ấy.