Chùa Tây An nằm ở chân núi Sam, Châu Đốc (An Giang), là ngôi chùa có dáng dấp lạ nhất vùng Bảy Núi: mái vòm hình củ hành, tháp nhọn và màu sắc rực rỡ gợi kiến trúc Ấn Độ, nhưng bên trong vẫn là chánh điện Bắc tông với hàng trăm pho tượng gỗ. Chùa được dựng khoảng năm 1847 dưới thời Thiệu Trị, gắn với Tổng đốc Doãn Uẩn; diện mạo vòm Ấn hôm nay có từ đợt xây lại giữa thế kỷ 20. Biết hai mốc đó là tránh được nhầm lẫn phổ biến nhất: cái "cổ" ở Tây An là lịch sử và hệ tượng, còn cái "lạ" là lớp kiến trúc sau.
Tây An trên bản đồ núi Sam
Núi Sam là một quả núi thấp, đứng riêng giữa đồng bằng ở phía tây Châu Đốc, sát biên giới. Quanh chân núi tập trung một cụm di tích dày đặc: chùa Tây An, lăng Thoại Ngọc Hầu, miếu Bà Chúa Xứ, chùa Hang trên sườn núi. Tây An đứng ở ngã ba chân núi, đối diện lăng Thoại Ngọc Hầu, cách miếu Bà một quãng ngắn.
Vị trí này không ngẫu nhiên. Thế kỷ 19, Châu Đốc là trấn biên giới, đầu mối của kênh Vĩnh Tế do Thoại Ngọc Hầu chỉ huy đào trong những năm 1819–1824. Núi Sam là điểm cao trông ra đồng bằng và đường kênh. Các công trình ở đây đều mang dấu ấn của một vùng đất vừa khai phá vừa trấn giữ.
Lịch sử: chùa của một vị tổng đốc
Theo tư liệu của chùa và các khảo cứu địa phương, chùa Tây An được Tổng đốc An Giang – Hà Tiên là Doãn Uẩn cho dựng khoảng năm 1847, sau khi việc binh ở vùng biên giới tạm yên. Tên "Tây An" thường được hiểu là mong cho miền tây được yên ổn. Lúc đầu chùa làm bằng tre, gỗ, lợp lá theo cách của một công trình biên trấn.
Giữa thế kỷ 19, chùa có một nhân vật gắn bó lâu dài: Đoàn Minh Huyên, người dân quen gọi là Phật Thầy Tây An. Ông là người khởi xướng một dòng đạo dân gian ở vùng Thất Sơn, từng bị triều đình nghi ngại, sau được cho về Tây An tu hành. Vì vậy Tây An được nhiều người theo đạo này coi là nơi gốc. Hiểu điều này để biết vì sao trong khuôn viên có những khu thờ, những nhóm tín đồ không giống chùa Bắc tông thông thường.
Chùa được trùng tu nhiều lần. Đợt xây lại lớn nhất diễn ra giữa thế kỷ 20, cho ra dáng vòm, tháp và màu sắc như hiện nay. Tây An đã được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Kiến trúc: vòm Ấn trên thân chùa Việt
Nhìn từ ngoài vào
Mặt tiền chùa nổi bật với những mái vòm tròn, đỉnh nhọn như búp sen hay củ hành, xếp quanh một tháp cao ở giữa. Tường sơn màu đậm, viền trang trí hoa văn. Khung cửa có vòm cuốn kiểu nhọn. Những yếu tố này gần với kiến trúc Hồi giáo – Ấn Độ hơn là chùa Việt.
Lối vào có cổng tam quan hai tầng mái theo kiểu Á Đông. Trước sân có tượng voi: theo mô tả quen thuộc, một voi trắng sáu ngà và một voi đen hai ngà. Voi trắng sáu ngà là hình ảnh trong tích Hoàng hậu Ma Da nằm mộng trước khi sinh Thái tử Tất Đạt Đa. Cặp voi đen – trắng có nhiều cách giải thích; điều chắc chắn là voi trắng sáu ngà mang ý nghĩa Phật giáo rõ nhất.
Vì sao lại là vòm Ấn
Không có văn bản nào ghi rõ ý định của người thiết kế, nên mọi giải thích đều nên coi là cách hiểu. Có mấy hướng được nhắc nhiều:
- Gợi về quê hương đạo Phật: hình ảnh vòm, tháp được nhiều người Việt thế kỷ 20 liên tưởng đến Ấn Độ, nơi Đức Phật đản sinh và thành đạo.
- Láng giềng Chăm và Khmer: vùng Châu Đốc có cộng đồng Chăm theo Hồi giáo với các thánh đường mái vòm, và cộng đồng Khmer với chùa tháp nhọn. Thợ và thẩm mỹ địa phương quen với những hình khối ấy.
- Tinh thần pha trộn của Nam Bộ: cũng như chùa Vĩnh Tràng pha Âu, Tây An pha Ấn; chùa miền Nam ít bị ràng buộc bởi một mẫu kiến trúc chuẩn.
Bên trong là chùa Bắc tông
Vào chánh điện, mọi thứ quay về quen thuộc: bàn thờ nhiều lớp, tượng Phật, Bồ Tát, La Hán, các vị hộ pháp. Tây An được biết đến với số lượng tượng gỗ rất lớn, các nguồn thường nói tới hai trăm pho trở lên. Tượng xếp dày, có nhiều kích thước, nhiều niên đại. Đây là phần "cổ" thật sự của chùa: nhiều tượng có từ trước đợt xây lại giữa thế kỷ 20.
Đọc chùa Tây An trong 20 phút
- Đứng ở bên kia đường, trước lăng Thoại Ngọc Hầu, nhìn toàn bộ mặt tiền. Đây là góc thấy rõ nhất các mái vòm và tháp giữa.
- Qua cổng tam quan, dừng ở sân xem tượng voi, đếm ngà.
- Vào chánh điện, đứng yên vài phút cho mắt quen tối, tìm lớp tượng trong cùng.
- Đi dọc hai bên xem các dãy La Hán và tượng nhỏ; chú ý tượng nào cũ, sơn bong, tượng nào sơn mới.
- Ra phía sau và hông chùa xem nhà Tổ, các khu thờ phụ và tháp mộ.
Tuyến núi Sam: ghép Tây An với gì
| Điểm | Là gì | Gợi ý khi xem |
|---|---|---|
| Lăng Thoại Ngọc Hầu | Lăng mộ Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại và hai phu nhân, đầu thế kỷ 19 | Tìm bia kể việc đào kênh Vĩnh Tế; nhìn kiến trúc lăng bằng đá ong |
| Chùa Tây An | Chùa Bắc tông, mái vòm kiểu Ấn | Mặt tiền và hệ tượng gỗ |
| Miếu Bà Chúa Xứ | Nơi thờ Bà, lễ hội lớn tháng tư âm lịch | Đã có site riêng trong hệ; ở đây chỉ lưu ý rất đông vào mùa vía |
| Chùa Hang (Phước Điền tự) | Chùa trên sườn núi Sam, có hang đá | Leo một đoạn bậc ngắn, nhìn xuống đồng bằng |
| Đỉnh núi Sam | Điểm nhìn toàn cảnh đồng ruộng biên giới | Lên buổi chiều, nhìn về hướng kênh Vĩnh Tế |
Một buổi sáng đủ cho Tây An, lăng Thoại Ngọc Hầu và chùa Hang. Người có cả ngày có thể ghép thêm làng Chăm Châu Giang bên kia sông Hậu để thấy thánh đường mái vòm thật, rồi tự so với mái vòm ở Tây An.
Những nhầm lẫn hay gặp
- "Tây An là chùa Khmer": không đúng. Tây An là chùa Bắc tông của người Việt; chùa Khmer Nam tông ở vùng Bảy Núi có hình thức khác hẳn (mái nhọn nhiều cấp, rắn Naga).
- "Kiến trúc vòm có từ năm 1847": không đúng. Năm 1847 là năm lập chùa; dáng vòm hôm nay có từ đợt xây lại thế kỷ 20.
- Nhầm Tây An với miếu Bà: hai nơi gần nhau, cùng đông khách, nhưng là hai công trình, hai tín ngưỡng khác nhau.
Góc nhìn hôm nay
Mùa vía Bà tháng tư âm lịch và dịp Tết, khu núi Sam rất đông; người muốn xem kiến trúc nên chọn ngày thường, sáng sớm. Ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong chánh điện, không chạm tượng. Muốn tìm hiểu lịch sử chùa hay xin chụp ảnh chi tiết, hỏi văn phòng chùa hoặc ban quản lý di tích núi Sam.
Sách nên đọc: Đại Nam nhất thống chí phần tỉnh An Giang để hình dung Châu Đốc thế kỷ 19; các khảo cứu về vùng Thất Sơn và Phật giáo Nam Bộ; tư liệu của ban quản lý di tích núi Sam về lăng Thoại Ngọc Hầu.
Tây An là bài học về cách nhìn chùa: đừng vội đánh giá một công trình theo lớp vỏ. Mái vòm là câu chuyện thế kỷ 20; bên trong là một thế kỷ rưỡi cúng dường của người miền biên viễn.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Tây An ở đâu?
Chùa Tây An nằm ở chân núi Sam, Châu Đốc, tỉnh An Giang, đối diện lăng Thoại Ngọc Hầu và gần miếu Bà Chúa Xứ. Đây là cụm di tích tập trung nhất của vùng núi Sam.
Chùa Tây An xây năm nào?
Theo tư liệu của chùa, Tây An được dựng khoảng năm 1847 dưới thời vua Thiệu Trị, do Tổng đốc Doãn Uẩn cho xây. Diện mạo mái vòm hiện nay có từ đợt xây lại lớn giữa thế kỷ 20.
Vì sao chùa Tây An có mái vòm kiểu Ấn Độ?
Không có văn bản ghi rõ ý định thiết kế. Các cách hiểu thường gặp là muốn gợi về quê hương đạo Phật, chịu ảnh hưởng thẩm mỹ của cộng đồng Chăm và Khmer láng giềng, và tinh thần pha trộn chung của chùa Nam Bộ.
Chùa Tây An có phải chùa Khmer không?
Không. Tây An là chùa Phật giáo Bắc tông của người Việt, bên trong bày tượng theo lối Bắc tông. Chùa Khmer Nam tông có mái nhọn nhiều cấp, tượng rắn Naga và cách thờ khác.
Phật Thầy Tây An là ai?
Đó là cách dân gian gọi Đoàn Minh Huyên, người khởi xướng một dòng đạo dân gian ở vùng Thất Sơn giữa thế kỷ 19 và từng tu ở chùa Tây An. Vì vậy chùa cũng là nơi nhiều tín đồ dòng đạo này tìm về.