Chùa Dơi là tên người Việt gọi ngôi chùa Khmer Mahatup (người địa phương còn đọc là Mã Tộc) ở vùng Sóc Trăng cũ, nay thuộc TP Cần Thơ, cách trung tâm Sóc Trăng cũ vài cây số. Chùa nổi tiếng vì hàng nghìn con dơi quạ treo mình trên những cây cổ thụ trong vườn chùa suốt ban ngày, chiều tối mới bay đi kiếm ăn. Theo tư liệu của chùa và lời kể địa phương, chùa có lịch sử khoảng bốn thế kỷ; con số này chưa có văn bản gốc kiểm chứng, nên hiểu là niên đại truyền tụng. Muốn thấy dơi rõ nhất, nên đến buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, đi khẽ và không làm ồn dưới tán cây.
Tên gọi: Mahatup, Mã Tộc và chùa Dơi
Một ngôi chùa Khmer thường có tên Khmer chính thức (gốc Pali) và một tên dân gian theo đặc điểm dễ nhớ. Ở đây, tên Khmer được phiên phổ biến là Mahatup; người Việt nghe rồi đọc thành Mã Tộc, và vì đàn dơi quá nổi bật nên cuối cùng cái tên chùa Dơi thắng thế trên bản đồ du lịch. Nhiều chùa Khmer khác ở miền Tây cũng có tên dân gian kiểu này: chùa Chén Kiểu vì gắn mảnh sứ, chùa Hang vì cổng vòm như hang.
Biết điều này có ích khi tra cứu: tài liệu nghiên cứu và hồ sơ di tích thường ghi tên Khmer hoặc tên Việt chính thức, còn sách du lịch và bản đồ điện thoại hay dùng tên dân gian. Tra cả ba cách viết sẽ tìm được nhiều tư liệu hơn.
Đàn dơi quạ: loài gì, sống thế nào
Dơi ở chùa là dơi quạ, nhóm dơi ăn quả lớn thuộc chi Pteropus. Đây không phải loài dơi hút máu, cũng không phải dơi muỗi nhỏ bay lượn quanh đèn đường. Dơi quạ có mõm dài như mõm chó con, mắt to, ăn trái cây chín, mật hoa, và là loài phát tán hạt, thụ phấn quan trọng cho vườn cây ăn trái miền Tây.
- Ban ngày: chúng treo ngược trên cành cây cao, cánh quấn quanh thân như chiếc áo choàng, thỉnh thoảng giũ cánh, kêu chí chóe, tranh chỗ.
- Chiều tối: từng đàn rời cây bay đi theo hướng vườn cây trái, có khi bay rất xa.
- Rạng sáng: chúng quay về, tìm lại cành quen. Lúc này tán cây rất ồn.
Nhìn từ dưới đất, mỗi tán cây như treo đầy những chiếc túi nâu đen. Khi một con dang cánh, mới thấy dơi quạ lớn đến mức nào: sải cánh của những cá thể lớn có thể khoảng một mét.
Chuyện kể dân gian về dơi và vườn chùa
Người địa phương truyền nhau mấy chuyện: dơi bay đi ăn ở xa nhưng không phá cây trái trong vườn chùa; dơi chọn chùa làm chỗ ở vì được che chở. Đây là lời kể dân gian, không phải quan sát khoa học. Cách giải thích thực tế hơn: dơi quạ cần cây cao, tán rộng, yên tĩnh và không bị săn bắt — vườn chùa Khmer, nơi cây cổ thụ được giữ qua nhiều đời và không ai được săn bắn trong khuôn viên, đáp ứng đủ cả ba điều đó.
Chính vì thế, đàn dơi ở chùa là một bài học sống về giá trị của vườn chùa Khmer: ở vùng đồng bằng đã khai phá gần hết, khoảnh cây cổ thụ trong chùa thường là chỗ trú cuối cùng của nhiều loài chim, dơi.
Kiến trúc: đọc một chùa Khmer qua chùa Dơi
Chùa Dơi theo bố cục chung của chùa Khmer Nam Bộ: một khuôn viên rộng có hàng rào, cổng lớn, chánh điện đặt giữa trên nền cao, quanh đó là sala (nhà hội), nhà ở của sư, tháp cốt và vườn cây. Điều đáng để ý là chùa nằm trong vườn chứ không phải vườn nằm trong chùa: cây cối chiếm phần lớn khuôn viên, công trình xây dựng chỉ là những khối nằm giữa tán xanh.
| Hạng mục | Nhìn gì | Ghi chú khi xem |
|---|---|---|
| Cổng chùa | Mái nhọn nhiều tầng, thân rắn Naga chạy dọc hai bên | Đứng ngoài đường nhìn vào để thấy trục cổng – chánh điện |
| Chánh điện | Nền cao có bậc thang, mái chồng nhiều lớp, đầu mái vút nhọn | Quay về hướng đông như hầu hết chùa Khmer |
| Đá sima quanh chánh điện | Các khám nhỏ đặt quanh nền chánh điện | Đánh dấu ranh giới thiêng, không giẫm lên |
| Tranh trong chánh điện | Tích cuộc đời Đức Phật vẽ trên tường, trần | Đọc theo chiều từ khi đản sinh tới khi nhập Niết Bàn |
| Vườn cây | Cây sao, cây dầu, thốt nốt cao | Nơi đàn dơi trú; đứng xa, dùng ống kính dài |
| Tháp cốt | Các tháp nhỏ của gia đình trong vùng | Là mộ phần, không chạm, không leo |
Trong chánh điện, tượng Phật Thích Ca là trung tâm duy nhất. Không có hàng tượng Bồ Tát, không có Quan Âm hay Di Lặc như chùa Bắc tông, vì chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông. Người quen chùa Bắc Bộ hay hỏi "tượng nào thờ ai" — ở đây câu trả lời đơn giản: các tượng đều là Đức Phật trong những tư thế khác nhau, thường thấy nhất là ngồi thiền và nằm.
Con heo năm móng
Trong khuôn viên có tượng và mộ một con heo năm móng, gắn với một chuyện kể của chùa về con heo khác thường được nhà chùa nuôi. Đây là chuyện dân gian; khách đến có thể xem như một nét kể chuyện địa phương, không cần gán thêm ý nghĩa nào khác.
Xem dơi thế nào cho đúng
Dơi quạ là động vật hoang dã. Chúng ngủ ban ngày, và mỗi lần bị đánh thức là tốn sức, dễ rơi con non. Muốn xem lâu và để lần sau người khác vẫn còn dơi để xem, giữ mấy điều sau:
- Không la hét, vỗ tay, ném đá để "làm dơi bay". Đây là việc gây hại rõ nhất, và cũng thất lễ với nơi tu.
- Không dùng đèn flash chiếu thẳng lên tán. Ánh sáng tự nhiên buổi sáng đủ để chụp.
- Không thả thiết bị bay trên khuôn viên chùa. Tiếng động cơ làm cả đàn hoảng.
- Không nhặt dơi rơi. Dơi quạ có thể mang mầm bệnh; thấy con bị thương, báo người trong chùa.
- Đứng ở rìa tán chứ không đứng ngay dưới gốc — vừa nhìn rõ hơn, vừa tránh phân rơi.
Thời điểm đẹp nhất là chiều muộn, khi đàn dơi bắt đầu thức, giũ cánh rồi lần lượt rời cây. Buổi trưa nắng gắt dơi thường nằm im, xem ít thú vị hơn. Nhắc thêm: chùa là nơi sư sãi sinh hoạt, nên đến trong giờ mở cửa thông thường, không vào khu nhà ở của sư.
Khi vào chánh điện
Phép lịch sự cơ bản ở chùa Khmer đã quen thuộc: cởi giày dép trước bậc chánh điện, ăn mặc kín vai và gối, ngồi xếp chân sang một bên chứ không chĩa bàn chân về phía tượng. Ở chùa Dơi có thêm một điểm: khách đông vào cuối tuần và mùa lễ, nên nếu gặp lúc sư đang tụng kinh hay Phật tử đang dâng cơm, hãy đứng ngoài, chờ xong rồi mới vào xem tranh.
Chụp ảnh trong chánh điện nên hỏi trước. Chụp sư sãi càng phải hỏi; nhiều vị không thích bị chụp cận mặt.
Chùa Dơi trong đời sống người Khmer địa phương
Với khách, chùa Dơi là điểm tham quan. Với người Khmer trong vùng, đây trước hết là ngôi chùa của phum sóc: nơi gửi con học chữ, nơi thanh niên vào tu một thời gian, nơi tổ chức Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ Sene Dolta cúng ông bà, nơi gửi tro cốt người thân. Những ngày lễ, sân chùa đông người Khmer địa phương, không khí rất khác ngày thường. Khách đến những dịp ấy nên lùi ra rìa, xem như người được mời, không chen vào khu hành lễ.
Từ chùa Dơi đi tiếp rất thuận: chùa Kh'leang và Bảo tàng Văn hoá Khmer ở ngay khu trung tâm Sóc Trăng cũ, chùa Chén Kiểu nằm trên đường đi về phía nam. Ba điểm này ghép được trong một buổi.
Góc nhìn hôm nay: một vườn chùa giữ được cả một đàn dơi
Nhiều nơi ở đồng bằng sông Cửu Long, dơi quạ đã hiếm vì cây cao bị chặt và bị săn bắt. Đàn dơi ở chùa Dơi tồn tại được là nhờ một điều rất giản dị: vườn chùa được giữ nguyên qua nhiều thế hệ, và trong chùa không ai sát sinh. Đó là một cách nhìn chùa Khmer mà khách ít để ý — chùa không chỉ giữ tượng, giữ tranh, mà giữ cả một khoảng sinh thái.
Mang về được gì từ chùa Dơi: một lần đứng dưới tán cây lúc chiều muộn, nghe tiếng cánh vỗ của hàng nghìn con dơi cùng lúc thức dậy. Và một thói quen nhỏ cho những lần đi sau: đến nơi có động vật hoang dã thì làm khách lặng lẽ. Muốn đọc thêm, có thể tìm tư liệu của Bảo tàng Văn hoá Khmer ở Sóc Trăng cũ và các khảo cứu về chùa Khmer Nam Bộ của các viện nghiên cứu văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Dơi ở đâu?
Chùa Dơi (Mahatup) nằm ở vùng ven trung tâm Sóc Trăng cũ, nay thuộc TP Cần Thơ sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025. Từ trung tâm Sóc Trăng cũ đi vài cây số là tới; tìm trên bản đồ bằng tên "chùa Dơi" hoặc "Mahatup".
Dơi ở chùa Dơi là loài gì, có nguy hiểm không?
Đó là dơi quạ, loài dơi lớn ăn trái cây và mật hoa, không hút máu. Chúng không tấn công người, nhưng là động vật hoang dã có thể mang mầm bệnh, nên không bắt, không nhặt dơi rơi.
Đi chùa Dơi giờ nào thấy dơi đẹp nhất?
Chiều muộn là lúc dơi thức dậy, giũ cánh rồi bay đi kiếm ăn, cảnh sinh động nhất. Sáng sớm cũng đẹp vì đàn dơi vừa trở về. Buổi trưa dơi thường nằm im trên cành.
Chùa Dơi bao nhiêu năm tuổi?
Theo tư liệu của chùa và lời kể địa phương, chùa có lịch sử khoảng bốn thế kỷ. Đây là niên đại truyền tụng; các công trình nhìn thấy hôm nay phần lớn là bản xây dựng, trùng tu về sau.
Chùa Dơi thờ ai?
Là chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông, chùa Dơi thờ Đức Phật Thích Ca. Các tượng trong chánh điện là Đức Phật ở những tư thế khác nhau, không có tượng Bồ Tát như chùa Bắc tông.