Chùa Âng (tên Khmer thường phiên là Angkorajaborey) là ngôi chùa Khmer cổ ở ven trung tâm Trà Vinh cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, nằm sát Ao Bà Om — cái ao hình chữ nhật viền rừng cây dầu cổ thụ với bộ rễ nổi lên mặt đất. Theo tư liệu của chùa, chùa được lập từ cuối thế kỷ 10; đây là niên đại truyền tụng, còn các công trình hôm nay là kết quả nhiều lần xây dựng lại. Chùa Âng là di tích cấp quốc gia, Ao Bà Om là danh thắng, và ngay cạnh đó là Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer. Ba điểm nằm trong một khu, đi bộ được, nên dành trọn một buổi sáng.
Một cụm ba điểm: chùa, ao và bảo tàng
Khu Ao Bà Om là nơi hiếm hoi ở miền Tây mà một ngôi chùa Khmer cổ, một cảnh quan tự nhiên – nhân tạo lâu đời và một bảo tàng văn hoá nằm sát nhau. Hình dung nhanh:
| Điểm | Là gì | Xem gì |
|---|---|---|
| Chùa Âng | Chùa Khmer Nam tông cổ, di tích quốc gia | Cổng, chánh điện, đá sima, tranh tích Phật, vườn cây |
| Ao Bà Om | Ao nước ngọt hình chữ nhật, danh thắng | Hàng cây dầu rễ nổi, mặt ao, lối dạo quanh bờ |
| Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer | Bảo tàng chuyên đề | Nhạc cụ, trang phục, nông cụ, ghe ngo, nghi lễ vòng đời |
Thứ tự gợi ý: dạo bờ ao lúc sáng sớm khi trời còn mát, vào chùa Âng khi nắng lên, rồi vào bảo tàng lúc trưa nắng gắt.
Chùa Âng: niên đại truyền tụng và công trình hôm nay
Tư liệu giới thiệu của chùa và địa phương thường nêu chùa lập năm 990. Con số này không có văn bản cùng thời làm chứng, nên nên hiểu là niên đại truyền tụng, phản ánh niềm tự hào về sự lâu đời của chùa hơn là một mốc khảo cổ. Điều chắc chắn hơn: chùa đã có mặt rất lâu trong đời sống người Khmer quanh vùng, và các công trình nhìn thấy hiện nay được dựng, trùng tu qua nhiều đợt.
Tên Angkorajaborey gợi đến Angkor, kinh đô cổ của người Khmer — một cách đặt tên mang tính tôn vinh mà nhiều chùa Khmer dùng. Người Việt rút gọn thành "chùa Âng".
Đi một vòng chùa Âng
- Cổng chùa: mái nhọn chồng tầng, thân rắn Naga uốn dọc hai bên — dấu hiệu nhận ra chùa Khmer từ xa.
- Chánh điện: đặt trên nền cao, quay về hướng đông; bên trong thờ Đức Phật Thích Ca, tường vẽ tích cuộc đời Đức Phật.
- Đá sima: những khám nhỏ quanh chánh điện, đánh dấu khu vực hành lễ của chư tăng.
- Khuôn viên cây cổ thụ: cây sao, cây dầu cao vút, tạo bóng mát và yên tĩnh cho cả khu.
- Tháp cốt: nơi gửi tro cốt người trong vùng, nên đi qua nhẹ nhàng.
Chánh điện chùa Âng có lối bố cục và trang trí theo kiểu chùa Khmer truyền thống: hàng cột lớn, ánh sáng dịu, tượng Phật ở cuối trục. Trước khi bước vào, cởi giày dép, đứng một chút ở ngưỡng cửa cho mắt quen với bóng tối bên trong rồi mới nhìn tranh — sẽ thấy rõ màu sắc hơn nhiều.
Ao Bà Om: cảnh quan và truyền thuyết
Ao Bà Om là ao nước ngọt hình chữ nhật khá rộng, theo giới thiệu của địa phương dài khoảng vài trăm mét mỗi cạnh. Bờ ao đắp cao, trồng cây dầu. Qua nhiều đời, đất bờ ao xói đi, để lộ bộ rễ dầu uốn lượn trên mặt đất như những bức điêu khắc tự nhiên — đó là hình ảnh nổi tiếng nhất của nơi này.
Truyền thuyết cuộc thi đào ao
Người Khmer kể rằng ngày xưa có cuộc thi đào ao giữa một bên là đàn ông và một bên là phụ nữ do một người đàn bà tên Om dẫn đầu; bên nào xong trước khi sao Mai mọc thì thắng. Phụ nữ dùng mẹo thả đèn lên cao giả sao Mai, bên đàn ông tưởng trời sáng nên bỏ dở, phần thắng thuộc về phụ nữ — và từ đó ao mang tên bà Om. Mỗi người kể có thêm bớt chi tiết, chẳng hạn kết cục cuộc thi liên quan đến phong tục cưới hỏi.
Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu. Nhưng nó có giá trị riêng: phản ánh vai trò của phụ nữ trong xã hội Khmer truyền thống và là một phần ký ức chung của cộng đồng. Còn về mặt thực tế, ao là công trình trữ nước ngọt quan trọng cho một vùng đất ven biển dễ nhiễm mặn.
Hàng cây dầu rễ nổi
Cây dầu (họ Dầu, Dipterocarpaceae) là loại cây gỗ lớn, thân thẳng, sống rất lâu, ưa trồng quanh chùa Khmer. Ở Ao Bà Om, rễ dầu nổi lên khỏi mặt đất tạo thành những vòm, gờ, khe — trẻ em thích leo, người lớn thích chụp ảnh. Nên nhớ rễ là bộ phận sống của cây, giẫm đạp và leo trèo liên tục làm tróc vỏ, cây yếu đi. Đứng bên cạnh để chụp tốt hơn ngồi lên rễ.
Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer
Bảo tàng nằm ngay trong khu Ao Bà Om, trưng bày hiện vật đời sống của người Khmer vùng Trà Vinh cũ. Sau khi xem chùa, vào đây sẽ "giải mã" được nhiều thứ vừa thấy:
- Dàn nhạc ngũ âm: bộ nhạc cụ gõ và thổi dùng trong lễ chùa, đám cưới, sân khấu.
- Trang phục: xà rông, khăn, áo dùng trong lễ, cưới.
- Nghi lễ vòng đời: đi tu, cưới hỏi, tang ma — giúp hiểu vì sao chùa có tháp cốt, sala.
- Ghe ngo: thuyền đua dài dùng trong lễ Ok Om Bok.
- Nông cụ: đời sống lúa nước và rẫy giồng cát ven biển.
Giờ mở cửa và quy định chụp ảnh trong bảo tàng có thể thay đổi; hỏi ở quầy trước khi chụp.
Mùa lễ ở Ao Bà Om
Khu Ao Bà Om là một trong những trung tâm lễ Ok Om Bok (lễ cúng trăng, rằm tháng Mười âm lịch) lớn nhất của người Khmer vùng Trà Vinh cũ. Vào dịp này, quanh ao và chùa có lễ cúng trăng, thả đèn, văn nghệ, và đua ghe ngo trên sông gần đó. Tết Chôl Chnăm Thmây (khoảng giữa tháng Tư dương lịch) cũng đông vui, người Khmer lên chùa dâng cơm, đắp núi cát, tắm tượng.
Đến dịp lễ để thấy chùa sống động nhất, nhưng phải chấp nhận đông. Muốn yên tĩnh xem kiến trúc và cây cổ thụ, chọn ngày thường, buổi sáng.
Góc nhìn hôm nay: chùa, ao, cây — một hệ thống
Ít nơi cho thấy rõ như Ao Bà Om rằng chùa Khmer không đứng một mình: ngôi chùa đi cùng ao nước ngọt, cây cổ thụ, đất cao, và cộng đồng sống quanh đó. Ao giữ nước, cây giữ đất và bóng mát, chùa giữ đời sống tinh thần và chữ nghĩa. Giữ di tích nghĩa là giữ cả hệ thống ấy, không chỉ ngôi chánh điện.
Mang về được gì: một cách nhìn chùa Khmer như trung tâm của cả một cảnh quan. Lần sau đến chùa Khmer nào, hãy tìm xem ao của chùa ở đâu, cây cổ thụ đứng chỗ nào. Muốn tìm hiểu sâu hơn, tư liệu của Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer ngay tại khu ao là nguồn gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ao Bà Om ở đâu?
Ao Bà Om nằm ở ven trung tâm Trà Vinh cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025. Cùng khu có chùa Âng và Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer.
Chùa Âng có từ bao giờ?
Theo tư liệu của chùa, chùa Âng được lập năm 990. Đây là niên đại truyền tụng; các công trình nhìn thấy hiện nay đã được xây dựng, trùng tu qua nhiều đợt về sau.
Vì sao gọi là Ao Bà Om?
Theo truyền thuyết Khmer, ao gắn với cuộc thi đào ao giữa đàn ông và phụ nữ do bà Om dẫn đầu; phụ nữ thắng nhờ mẹo thả đèn giả sao Mai. Đây là chuyện kể dân gian, không phải sử liệu.
Rễ cây ở Ao Bà Om là cây gì?
Đó là cây dầu, loại cây gỗ lớn sống lâu thường trồng quanh chùa Khmer. Đất bờ ao bị xói qua thời gian làm rễ dầu lộ lên khỏi mặt đất thành những hình uốn lượn.
Đi Ao Bà Om mất bao lâu?
Dạo ao, xem chùa Âng và Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer mất khoảng nửa ngày. Nên đi buổi sáng khi trời mát, ghép thêm chùa Hang nếu còn thời gian.