Chùa Trăm Gian (tên chữ Quảng Nghiêm tự) nằm trên một quả đồi thấp ở làng Tiên Lữ, vùng Chương Mỹ cũ (thuộc Hà Tây cũ), nay thuộc Hà Nội. Chùa thường được ghi là lập thời Lý, năm 1185, và có tên Nôm "Trăm Gian" vì tổng số gian của các toà nhà cộng lại khoảng một trăm. Hiểu "gian" là gì là chìa khoá để đọc ngôi chùa này — và mọi ngôi chùa, ngôi đình Bắc Bộ khác. Bài này hướng dẫn cách đếm gian, chỉ ra gác chuông, những cỗ kiệu thờ và lối đi trong chùa.
Chùa Trăm Gian có từ bao giờ
Các tư liệu di tích thường dẫn năm 1185, đời vua Lý Cao Tông, là năm lập chùa. Như nhiều chùa "thời Lý" khác, đây là mốc khởi dựng theo truyền thống của chùa và địa phương; kiến trúc hiện nay đã qua nhiều đợt tu sửa thời Trần, Lê, Nguyễn và về sau, nên phần lớn những gì ta thấy không còn là kiến trúc thế kỷ 12.
Chùa thờ Phật ở phía trước và thờ một vị thiền sư được dân làng tôn làm Thánh, theo lối "tiền Phật hậu Thánh" quen thuộc ở chùa Bắc Bộ. Chùa được xếp hạng di tích quốc gia từ khá sớm, nằm trong nhóm những chùa cổ tiêu biểu của xứ Đoài.
"Trăm gian" đếm thế nào
Gian là gì
Trong kiến trúc gỗ truyền thống, "gian" là khoảng không gian nằm giữa hai bộ vì (vì kèo: bộ khung gỗ ngang đỡ mái, dựng trên các hàng cột). Nhà ba gian nghĩa là nhà được các bộ vì (hoặc vì và tường hồi) chia thành ba khoảng theo chiều dài. "Chái" là gian phụ ở hai đầu hồi, mái kéo xuống thấp hơn, nên người ta hay nói "nhà ba gian hai chái".
Gian vì vậy không phải là "phòng" mà là đơn vị đo chiều dài của một ngôi nhà gỗ. Muốn đếm gian, hãy đứng trong nhà, nhìn lên mái và đếm các khoảng nằm giữa những bộ vì liền nhau; ở nhà có tường hồi (tường hai đầu), khoảng sát tường cũng tính là một gian hoặc một chái.
Cộng gian của cả ngôi chùa
Một ngôi chùa lớn gồm nhiều toà: tam quan, gác chuông, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, hành lang, nhà Tổ, nhà khách… Mỗi toà có số gian riêng. Cộng tất cả lại mới ra con số "trăm gian". Các nguồn ghi tổng số khác nhau đôi chút, có nơi hơn một trăm, có nơi tròn trăm; điều này dễ hiểu vì có người tính cả chái và hành lang, có người không.
| Kiểu toà | Số gian thường gặp ở chùa Bắc Bộ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tam quan | 3 gian | Ứng với ba lối vào |
| Tiền đường | 5 – 7 gian | Toà rộng nhất theo chiều ngang |
| Thiêu hương | 1 – 2 gian | Toà nối dọc |
| Thượng điện | 3 gian trở lên | Hẹp và sâu |
| Hành lang mỗi bên | Nhiều gian | Kéo dài nên góp phần lớn vào tổng số |
Con số trong bảng là kiểu thường gặp, không phải số đo riêng của chùa Trăm Gian. Khi đến, thử tự đếm vài toà là cách hay nhất để hiểu tên chùa — và lần sau bước vào chùa nào bạn cũng biết toà này "mấy gian".
Đi từ chân đồi lên
Tam quan và lối lên
Chùa nằm trên đồi nên bắt đầu bằng một lối bậc dẫn lên, hai bên có cây cổ thụ. Cảm giác đi lên dần, cây che bóng, rồi mới hiện ra mái chùa là một phần của trải nghiệm. Chùa trên đồi, dù đồi thấp, luôn khác chùa giữa đồng: người ta phải bỏ công leo, và từ trên nhìn xuống được làng.
Gác chuông hai tầng tám mái
Gác chuông chùa Trăm Gian là điểm kiến trúc được nhắc nhiều nhất: một toà hai tầng, mỗi tầng bốn mái, tổng cộng tám mái với tám đầu đao cong. Tầng trên treo chuông, tầng dưới để trống làm lối đi. Kiểu gác chuông chồng diêm này cho chuông ở trên cao, tiếng vang xa khắp làng dưới chân đồi.
Khi đứng dưới gác, hãy nhìn lên bộ khung gỗ: các cột chạy suốt hai tầng, các xà ngang đỡ sàn tầng trên, các bẩy đỡ mái. Gác chuông là nơi dễ thấy rõ cấu trúc nhất, vì không có tượng thờ hay hoành phi che khuất.
Toà chùa chính và hệ tượng
Qua gác chuông là sân và toà Phật điện với tiền đường, thiêu hương, thượng điện. Hai bên có hành lang dài, phía sau là các toà thờ Thánh, thờ Tổ. Chùa có một hệ tượng lớn, thường được kể khoảng một trăm năm mươi pho, gồm tượng Phật, Bồ Tát, La Hán, các vị hộ pháp và tượng thờ Thánh, phần nhiều bằng gỗ hoặc đất phủ sơn.
Khi xem, hãy tìm trật tự quen thuộc: các pho Phật cao nhất ở thượng điện, hộ pháp đứng hai bên cửa, dãy tượng dọc hành lang. Không cần đếm đủ; điều cần thấy là cách ngôi chùa tổ chức cả trăm pho tượng thành một hệ có thứ bậc.
Kiệu thờ: đồ thờ dùng để rước
Chùa Trăm Gian còn giữ những cỗ kiệu thờ cổ sơn son thếp vàng, được các tư liệu di tích xếp vào hàng hiện vật quý. Kiệu thờ là kiệu dùng để rước tượng, bài vị hoặc đồ lễ trong ngày hội, có đòn khiêng để nhiều người cùng khiêng. Ngoài ngày hội, kiệu được đặt trong chùa như một đồ thờ.
Ba điều nên để ý khi gặp một cỗ kiệu cổ:
- Thân kiệu: phần chính đặt vật thờ, thường có mái nhỏ hoặc lọng che, chạm rồng mây.
- Đòn kiệu: số đòn và cách bố trí cho biết bao nhiêu người khiêng; kiệu lớn có nhiều đòn ngang dọc.
- Lớp sơn thếp: sơn son (đỏ) và thếp vàng (dát lá vàng mỏng) là kỹ thuật trang trí đồ thờ truyền thống. Chỗ sờn để lộ lớp gỗ là dấu vết của nhiều lần rước.
Kiệu là hiện vật dễ hỏng: gỗ nhẹ, sơn mỏng, chi tiết chạm thủng. Không chạm tay, không tựa vào kiệu khi chụp ảnh.
Trăm Gian giữa các chùa cổ phía tây Hà Nội
Phía tây và tây nam Hà Nội có một chuỗi chùa cổ nằm gần nhau, mỗi chùa chọn một kiểu địa thế khác. Đặt cạnh nhau sẽ thấy người xưa dựng chùa theo đất chứ không theo một khuôn cố định.
| Chùa | Địa thế | Điểm kiến trúc nên nhớ |
|---|---|---|
| Trăm Gian | Đồi thấp giữa làng | Gác chuông hai tầng tám mái, tổng số gian lớn |
| Tây Phương | Đỉnh núi đá ong | Ba toà song song chữ Tam, mái chồng diêm |
| Chùa Thầy | Chân núi đá vôi, có hồ | Thuỷ đình giữa hồ, hai cầu có mái, hang trên núi |
| Chùa Mía | Đất bằng trong làng | Chùa làng với tường đá ong, cạnh đình làng |
Trăm Gian đứng ở giữa: không cao như Tây Phương, không phẳng như chùa Mía. Quả đồi vừa đủ để chùa nổi lên trên làng, gác chuông vang xa, mà vẫn gần gũi, người làng lên chùa không mất nhiều sức.
Góc nhìn hôm nay: một buổi ở chùa Trăm Gian
- Leo lối lên đồi chậm rãi, dừng ở tam quan nhìn lại làng.
- Đứng dưới gác chuông, đếm mái, nhìn bộ khung gỗ.
- Đếm gian toà tiền đường bằng cách đếm khoảng giữa các bộ vì. Đây là bài tập nhỏ nhưng nhớ lâu.
- Vào thượng điện, đi dọc hành lang, tìm trật tự tượng.
- Tìm kiệu thờ, quan sát thân, đòn, lớp sơn.
Chùa Trăm Gian có thể ghép với chùa Trầm và chùa Tây Phương, chùa Thầy trong một tuyến chùa cổ phía tây nam Hà Nội. Hội chùa diễn ra vào dịp đầu xuân; ai muốn xem kiến trúc nên đến ngày thường. Mọi khoản đóng góp, hỏi văn phòng chùa hoặc ban quản lý di tích. Đọc thêm: sách Chùa Việt và các tài liệu về kiến trúc gỗ truyền thống Bắc Bộ, phần giải thích vì, gian, chái.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Trăm Gian ở đâu?
Chùa Trăm Gian nằm trên một quả đồi thấp ở làng Tiên Lữ, vùng Chương Mỹ cũ, thuộc Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội. Tên chữ của chùa là Quảng Nghiêm tự.
Vì sao gọi là chùa Trăm Gian?
Vì tổng số gian của tất cả các toà trong chùa cộng lại khoảng một trăm. Gian là khoảng không gian giữa hai bộ vì kèo của nhà gỗ, không phải là phòng.
Chùa Trăm Gian xây năm nào?
Các tư liệu thường dẫn năm 1185, đời vua Lý Cao Tông. Kiến trúc hiện nay đã qua nhiều đợt tu sửa các thời sau, nên không còn là kiến trúc thế kỷ 12.
Gác chuông chùa Trăm Gian có gì đặc biệt?
Gác chuông có hai tầng, mỗi tầng bốn mái, tổng cộng tám mái với đầu đao cong. Tầng trên treo chuông để tiếng vang xa khắp làng dưới chân đồi.
Cách đếm gian của một ngôi chùa như thế nào?
Đứng trong nhà, nhìn lên mái và đếm các khoảng nằm giữa những bộ vì kèo liền nhau. Gian phụ ở hai đầu hồi có mái thấp hơn gọi là chái.