Chùa Đậu ở làng Gia Phúc, vùng Thường Tín cũ, nay thuộc Hà Nội, là một trong những chùa thờ Tứ Pháp — cụ thể là Pháp Vũ (thần mưa) — và nổi tiếng vì lưu giữ nhục thân của hai thiền sư họ Vũ sống vào thế kỷ 17. Nhục thân là thân xác của vị sư viên tịch trong tư thế ngồi thiền, được người sau giữ lại và phủ sơn ta, nay thành pho tượng thờ. Bài này giải thích nhục thân là gì, được bảo tồn ra sao và nên xem chùa Đậu thế nào cho có văn hoá, không thêu dệt phép màu.
Chùa Đậu nào: đừng nhầm hai chùa cùng tên
Có ít nhất hai "chùa Đậu" nổi tiếng ở Bắc Bộ, đều thờ Pháp Vũ:
| Chùa | Ở đâu | Điểm nhận ra |
|---|---|---|
| Chùa Đậu Thường Tín | Làng Gia Phúc, vùng Thường Tín cũ, nay thuộc Hà Nội | Có hai nhục thân thiền sư Vũ Khắc Minh, Vũ Khắc Trường |
| Chùa Đậu Luy Lâu | Vùng Thuận Thành cũ, nay thuộc Bắc Ninh, gần chùa Dâu | Nằm trong cụm chùa Tứ Pháp quanh thành cổ Luy Lâu |
Tên chữ của chùa Đậu Thường Tín thường được ghi là Pháp Vũ tự, có tài liệu ghi Thành Đạo tự — tên này cũng dùng cho chùa Đậu bên Bắc Ninh. Khi đọc tin tức hay sách, hãy xem địa danh đi kèm. Bài này nói về chùa ở Thường Tín.
Tứ Pháp và Pháp Vũ
Tứ Pháp là bốn vị nữ thần mây, mưa, sấm, chớp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện. Theo truyền thuyết lưu hành quanh vùng Luy Lâu, bốn pho tượng được tạc từ một cây gỗ lớn gắn với câu chuyện nàng Man Nương và nhà sư Khâu Đà La. Truyền thuyết này đã có nhiều bài kể kỹ quanh chùa Dâu; ở đây chỉ cần nắm: Tứ Pháp là sự gặp gỡ giữa Phật giáo và tín ngưỡng cầu mưa của cư dân trồng lúa.
Từ Luy Lâu, việc thờ Tứ Pháp lan ra nhiều làng ở đồng bằng, trong đó có chùa Đậu Thường Tín. Với cư dân nông nghiệp ven sông, cầu mưa thuận gió hoà là chuyện sống còn, nên chùa Tứ Pháp thường giữ vai trò lớn trong đời sống làng, nhất là vào những năm hạn.
Nhục thân là gì
"Nhục thân" có nghĩa đen là thân xác thịt. Trong Phật giáo, chữ này dùng để chỉ thân xác của một vị sư sau khi viên tịch không bị chôn hay hoả táng mà được giữ lại, thường ở tư thế ngồi thiền. Ở Việt Nam, các nhục thân được biết tới đều đã được phủ một lớp sơn ta bên ngoài, nên trông như một pho tượng sơn.
Cần phân biệt với xác ướp Ai Cập. Theo các mô tả phổ biến, xác ướp Ai Cập được xử lý bằng cách lấy nội tạng, ướp muối và quấn vải. Nhục thân các thiền sư ở Việt Nam, theo lời truyền, là kết quả của việc vị sư tự chuẩn bị bằng chế độ ăn uống, nhịn ăn dần và ngồi thiền đến khi viên tịch; người sau giữ nguyên tư thế và phủ sơn. Những chi tiết này chủ yếu dựa vào lời kể của nhà chùa và các nghiên cứu sau này; không nên kể như một bí thuật hay phép màu.
Hai thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường
Theo tư liệu của chùa, hai thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường tu tại chùa Đậu vào thế kỷ 17, hai vị cùng họ Vũ và có quan hệ họ hàng. Lời kể nhà chùa cho biết các ngài nhập định, dặn lại đệ tử, và sau khi viên tịch thân xác được giữ trong tư thế toạ thiền. Năm sinh, năm mất cụ thể được các nguồn ghi khác nhau, nên ở đây không nêu.
Điều có thể nói chắc là: đây là hai trong số rất ít nhục thân thiền sư được biết đến ở Việt Nam, đều thuộc khoảng thế kỷ 17 – thời Phật giáo Đàng Ngoài có nhiều thiền sư danh tiếng. Ở Bắc Bộ còn một số nhục thân khác, nhưng hai pho ở chùa Đậu là hai pho được nhắc tới nhiều nhất.
Bảo tồn nhục thân: sơn ta và các lần tu bổ
Thân thể con người sau mấy trăm năm, dù được giữ khô, vẫn bị ảnh hưởng của ẩm, côn trùng, nấm mốc, va chạm. Lớp sơn ta bên ngoài vừa là lớp bảo vệ vừa là lớp thẩm mỹ. Sơn ta (nhựa cây sơn, loại vật liệu của nghề sơn mài truyền thống) khi khô tạo một lớp màng rất bền, chống ẩm tốt.
Đầu những năm 2000, nhục thân ở chùa Đậu được tu bổ bằng kỹ thuật sơn ta truyền thống, với sự tham gia của các chuyên gia bảo tồn và nghệ nhân sơn. Các bài viết về đợt tu bổ cho biết việc chụp chiếu khi ấy xác nhận bên trong là khung xương người, tức đây là nhục thân thật chứ không phải tượng đắp. Các bài viết về đợt tu bổ cho thấy người làm đã chọn vật liệu truyền thống thay vì hoá chất hiện đại, để giữ đúng tính chất của hiện vật.
Bài học bảo tồn ở đây đáng nhớ: với hiện vật đặc biệt như nhục thân, mục tiêu là giữ lại chứ không phải làm mới. Mỗi lần can thiệp đều phải ghi chép kỹ, dùng vật liệu tương thích, và chỉ làm khi thật cần.
Kiến trúc và những gì khác trong chùa
Chùa Đậu nằm giữa làng đồng bằng, khuôn viên có tam quan, gác chuông, toà Phật điện và các dãy nhà phía sau, theo lối chùa làng Bắc Bộ quen thuộc. Chùa đã qua nhiều đợt tu sửa; nhiều hạng mục hiện nay thuộc các thời kỳ khác nhau. Ngoài hai nhục thân, khách nên để ý:
- Ban thờ Pháp Vũ: tượng Pháp Vũ là pho thờ chính của chùa, đặt ở vị trí trung tâm. Ở đây Phật và Pháp (thần) cùng được thờ, một nét của chùa Tứ Pháp.
- Bia đá: nếu thấy bia trong sân hoặc hành lang, hãy nhìn niên hiệu ở dòng cuối (lạc khoản) để đoán năm dựng bia.
- Gác chuông: chuông và khánh cổ có thể mang minh văn ghi năm đúc, tên người công đức.
Góc nhìn hôm nay: xem nhục thân cho có văn hoá
- Hỏi trước: nhục thân là hiện vật quý, việc trưng bày và giờ mở cửa do nhà chùa quyết định. Hãy hỏi người trông chùa xem hiện có được chiêm bái hay không.
- Không chụp flash: ánh sáng mạnh lặp lại có hại cho lớp sơn. Tốt nhất là không chụp nếu nhà chùa không cho phép.
- Giữ khoảng cách: không chạm tay, không đặt đồ lễ sát khám thờ.
- Nói nhỏ và đúng: đây là di cốt của người tu hành, được kính như tượng thờ. Tránh gọi là "xác ướp" hay kể chuyện kỳ bí cho vui.
- Đọc thêm: tìm các bài viết của giới bảo tồn về đợt tu bổ nhục thân chùa Đậu, và tư liệu về các thiền sư Đàng Ngoài thế kỷ 17 trong Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang.
Chùa Đậu cách trung tâm Hà Nội không xa về phía nam, đi trong nửa ngày được. Có thể ghép với làng sơn mài Hạ Thái ở vùng Thường Tín cũ để hiểu thêm về chất liệu sơn ta đã giữ nhục thân qua mấy trăm năm. Về các khoản công đức, hãy hỏi văn phòng chùa.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Đậu Thường Tín ở đâu?
Chùa nằm ở làng Gia Phúc, vùng Thường Tín cũ, nay thuộc Hà Nội, phía nam trung tâm thành phố. Chùa thờ Pháp Vũ, một trong Tứ Pháp.
Nhục thân là gì?
Nhục thân là thân xác của một vị sư sau khi viên tịch được giữ lại, thường ở tư thế ngồi thiền, không chôn hay hoả táng. Ở Việt Nam, các nhục thân được phủ sơn ta bên ngoài nên trông như tượng.
Hai nhục thân chùa Đậu là của ai?
Là của hai thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường, tu tại chùa vào thế kỷ 17, theo tư liệu của chùa có quan hệ họ hàng. Năm mất cụ thể được các nguồn ghi không thống nhất.
Nhục thân khác xác ướp Ai Cập thế nào?
Xác ướp Ai Cập được lấy nội tạng, ướp và quấn vải. Nhục thân thiền sư Việt Nam được giữ trong tư thế ngồi thiền rồi phủ sơn ta, theo lời truyền là nhờ vị sư tự chuẩn bị trước khi viên tịch.
Chùa Đậu Thường Tín và chùa Đậu Bắc Ninh có phải một không?
Không. Cả hai đều thờ Pháp Vũ nhưng là hai chùa khác nhau. Chùa Đậu Bắc Ninh nằm trong cụm chùa Tứ Pháp quanh Luy Lâu; chùa Đậu Thường Tín ở Hà Nội và có hai nhục thân.