Chùa Kh'leang là chùa Khmer cổ nằm ngay trong khu trung tâm Sóc Trăng cũ, nay thuộc TP Cần Thơ. Theo tư liệu của chùa, chùa được lập từ thế kỷ 16 (năm thường được nêu là 1533), còn chánh điện nhìn thấy hôm nay là kết quả các đợt trùng tu lớn đầu thế kỷ 20. Chùa đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Hai điều làm Kh'leang khác các chùa Khmer nổi tiếng khác: cái tên gắn với chính địa danh Sóc Trăng, và vai trò trường học — chùa là nơi đặt trường dạy văn hoá, chữ Pali cho sư sãi. Đối diện chùa là Bảo tàng Văn hoá Khmer, nên đi một lần được cả hai.
Kh'leang nghĩa là gì: từ cái kho đến tên một vùng đất
Trong tiếng Khmer, khleang có nghĩa là kho, nơi cất giữ của cải. Cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu địa danh dẫn lại là: vùng này xưa có tên Khmer Srok Khleang — "xứ có kho" — và người Việt đọc trại thành Sóc Trăng. Trong chữ Hán Việt thời Nguyễn, vùng này còn được ghi là Ba Thắc, gắn với sông Bassac (sông Hậu).
Ngôi chùa mang tên Kh'leang vì thế mang luôn cái tên gốc của vùng đất. Khi người Khmer nói "chùa Kh'leang", họ nhắc đến một lớp lịch sử xưa hơn cả tên tỉnh trên bản đồ hành chính. Cách giải thích "xứ có kho" là phổ biến nhưng vẫn là giả thuyết từ nguyên, chưa có văn bản cổ xác nhận chắc chắn cái kho ấy chứa gì, ở đâu.
Niên đại: tách năm truyền tụng với công trình đang đứng
Năm 1533 là con số chùa và tư liệu địa phương thường nêu. Cần hiểu đúng: đó là năm lập chùa theo truyền tụng, không có nghĩa ngôi chánh điện trước mắt đã đứng đó gần năm thế kỷ. Chùa Khmer ban đầu thường dựng bằng gỗ, lá; qua các đời được thay thế, mở rộng. Chánh điện hiện nay của Kh'leang được trùng tu lớn vào đầu thế kỷ 20 và giữ được nhiều cấu kiện gỗ, trang trí của thời ấy, đó là lý do nó quý.
| Mốc | Nội dung | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Thế kỷ 16 (thường nêu 1533) | Lập chùa | Theo tư liệu chùa, truyền tụng |
| Đầu thế kỷ 20 | Trùng tu lớn, hình thành chánh điện hiện nay | Được các tư liệu giới thiệu thống nhất |
| Cuối thế kỷ 20 | Được xếp hạng di tích cấp quốc gia | Hồ sơ xếp hạng của Bộ Văn hoá |
| Hiện nay | Nơi đặt trường dạy văn hoá – Pali cho sư sãi | Hoạt động đang diễn ra |
Chánh điện: nhìn cột, mái và trần
Chánh điện Kh'leang đặt trên nền cao, quay về hướng đông theo đúng quy tắc của chùa Khmer — hướng Đức Phật nhìn ra khi thành đạo, theo cách giải thích truyền thống. Đi quanh chánh điện, chú ý ba thứ:
Hàng cột gỗ
Cột chánh điện là gỗ quý, sơn son thếp vàng, vẽ hoa văn. Nội thất chánh điện tối hơn bên ngoài, ánh sáng lọt qua cửa sổ hẹp làm lớp vàng ánh lên. Đứng ở cửa nhìn vào dọc hàng cột sẽ thấy rõ chiều sâu của gian thờ, tượng Phật đặt ở cuối trục.
Mái chồng lớp
Mái chánh điện xếp nhiều lớp chồng lên nhau, lớp trên hẹp hơn lớp dưới, bờ mái uốn thân rắn Naga, đầu mái vút nhọn. Kết cấu mái nhiều lớp làm toà nhà thoáng, thoát nước nhanh trong mùa mưa miền Tây, và tạo dáng vươn cao đặc trưng giúp nhận ra chùa Khmer từ rất xa.
Trần và tường
Bên trong có tranh vẽ tích Phật. Như ở mọi chùa Khmer, tranh đọc theo trình tự cuộc đời Đức Phật. Nếu có người trong chùa rảnh rỗi, nhờ họ chỉ cảnh "Đức Phật cắt tóc xuất gia" hay "chiến thắng Ma vương" — hai cảnh dễ nhận ra nhất — rồi lần theo các cảnh khác.
Chùa như trường học: chữ Khmer và chữ Pali
Từ lâu, chùa Khmer là nơi trẻ em và thanh niên phum sóc học chữ. Kh'leang đưa vai trò ấy lên một bậc: chùa là nơi đặt trường dạy văn hoá và chữ Pali cho sư sãi của cả vùng Nam Bộ (thường được gọi là Trường Bổ túc Văn hoá Pali Trung cấp Nam Bộ). Sư sãi từ nhiều tỉnh về đây học tiếng Pali, kinh điển Nam tông, chữ Khmer, cùng các môn văn hoá phổ thông.
Tiếng Pali là ngôn ngữ của kinh điển Phật giáo Nam tông — vai trò giống như chữ Hán với kinh điển Bắc tông ở Việt Nam xưa. Một vị sư muốn tụng, giảng, hiểu kinh cho đúng phải học Pali. Vì vậy, khi đi qua khu lớp học trong khuôn viên Kh'leang, khách đang đi qua một trong những nơi giữ mạch kinh điển của Phật giáo Nam tông ở Việt Nam.
Điều cần nhớ: khu lớp học và nhà ở của sư không phải khu tham quan. Vào giờ học, đi nhẹ, nói nhỏ, không đứng nhìn qua cửa sổ.
Bảo tàng Văn hoá Khmer ngay đối diện
Bên kia đường là Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer của Sóc Trăng cũ. Ghép chùa với bảo tàng là cách học nhanh nhất về văn hoá Khmer Nam Bộ: ở chùa thấy kiến trúc và đời sống tôn giáo đang diễn ra, ở bảo tàng thấy hiện vật đời thường — nông cụ, nhạc cụ ngũ âm, trang phục, ghe ngo, mặt nạ sân khấu dù kê, rô băm.
Thứ tự đi gợi ý: vào bảo tàng trước để có khung hiểu biết (Naga là gì, ngũ âm gồm nhạc cụ nào, ghe ngo dùng làm gì), rồi sang chùa đối chiếu. Giờ mở cửa bảo tàng có thể thay đổi, nên kiểm tra trước khi đi.
Một buổi quanh Kh'leang
Kh'leang nằm giữa phố nên rất dễ ghép lịch:
- Sáng sớm: Bảo tàng Văn hoá Khmer.
- Giữa buổi: chùa Kh'leang — chánh điện, đi một vòng khuôn viên, nhìn từ xa khu trường học.
- Chiều muộn: chùa Dơi để xem đàn dơi quạ thức dậy.
- Nếu còn thời gian: chùa Chén Kiểu trên đường đi về phía nam.
Mùa đẹp nhất để thấy chùa sống động là dịp lễ Ok Om Bok (rằm tháng Mười âm lịch) khi cả vùng chuẩn bị đua ghe ngo, nhưng đó cũng là lúc đông nhất. Ngày thường chùa yên tĩnh, hợp để xem kỹ kiến trúc.
Góc nhìn hôm nay: một ngôi chùa giữ tên một vùng đất
Kh'leang nhắc rằng nhiều địa danh miền Tây có gốc tiếng Khmer, và chùa Khmer là nơi những lớp tên gọi ấy còn được giữ nguyên. Đi Kh'leang không chỉ để ngắm một chánh điện đẹp, mà để hiểu thêm vì sao mảnh đất mình đứng tên là Sóc Trăng.
Mang về được gì: hai từ Khmer — khleang (kho) và srok (xứ, vùng) — đủ để lần sau đọc tên đất miền Tây thấy khác đi. Muốn đọc thêm về gốc Khmer trong địa danh và tiếng Việt Nam Bộ, có thể tìm các khảo cứu địa danh học về đồng bằng sông Cửu Long và tư liệu của Bảo tàng Văn hoá Khmer.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Kh'leang có từ năm nào?
Theo tư liệu của chùa, chùa được lập từ thế kỷ 16, năm thường được nêu là 1533. Chánh điện hiện nay là kết quả các đợt trùng tu lớn đầu thế kỷ 20, nên niên đại lập chùa và niên đại công trình không trùng nhau.
Kh'leang nghĩa là gì?
Trong tiếng Khmer, khleang nghĩa là kho. Cách giải thích phổ biến cho rằng vùng này xưa gọi là Srok Khleang, "xứ có kho", rồi người Việt đọc thành Sóc Trăng.
Chùa Kh'leang ở đâu?
Chùa nằm trong khu trung tâm Sóc Trăng cũ, nay thuộc TP Cần Thơ, gần đối diện Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer. Từ trung tâm đi bộ hoặc đi xe vài phút là tới.
Trường Pali ở chùa Kh'leang dạy gì?
Trường dạy cho sư sãi tiếng Pali — ngôn ngữ kinh điển Phật giáo Nam tông — cùng chữ Khmer, giáo lý và các môn văn hoá. Sư sãi từ nhiều tỉnh Nam Bộ về đây theo học.
Đi chùa Kh'leang kết hợp với đâu?
Gần nhất là Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer ngay đối diện. Trong cùng một ngày có thể ghép chùa Dơi và chùa Chén Kiểu, đều ở vùng Sóc Trăng cũ.