Chùa Giác Viên là một ngôi chùa cổ dòng Lâm Tế nằm sâu trong hẻm đường Lạc Long Quân, sát công viên Đầm Sen (quận 11 cũ, TP.HCM). Chùa nổi tiếng vì giữ được khoảng một trăm rưỡi pho tượng gỗ cùng rất nhiều hoành phi, câu đối, bao lam chạm từ thế kỷ 19. Đến đây, thứ đáng học nhất là cách đọc một ngôi chùa Nam Bộ: ba dãy nhà nối nhau theo kiểu chữ Tam, và chánh điện xếp tượng thành nhiều tầng lớp như một bức tranh lập thể bằng gỗ.
Giác Viên ở đâu và vì sao hay bị bỏ qua
Từ đường Lạc Long Quân rẽ vào, đi qua mấy khúc hẻm nhà dân mới thấy cổng chùa. Không có quảng trường, không có bãi xe rộng, chùa chen giữa khu dân cư như nhiều ngôi chùa làng xưa của Gia Định. Chính vì kín đáo nên Giác Viên ít đoàn khách hơn chùa Giác Lâm ở cùng con đường, dù giá trị di sản không kém.
Ngày xưa vùng này là đất trũng, nhiều ao đầm. Cái tên Đầm Sen của công viên bên cạnh nhắc lại cảnh ấy: chùa dựng trên chỗ đất cao ráo nhất, quanh là ruộng sen và mương nước. Khi đô thị lan tới, chùa giữ được khuôn viên của mình còn cảnh xung quanh thì đổi hẳn. Nhớ chi tiết này để hiểu vì sao lối vào lại quanh co: phố mọc lên quanh chùa, không phải chùa được xây theo phố.
Lịch sử: từ một am nhỏ đến ngôi chùa có tiếng
Tư liệu về những năm đầu của Giác Viên không nhiều và các bản kể không hoàn toàn khớp nhau. Cách kể thường gặp: cuối thế kỷ 18 nơi đây có một am nhỏ thờ Quan Âm; đến giữa thế kỷ 19, hoà thượng Hải Tịnh, vị thầy đồng thời gắn với chùa Giác Lâm, mở rộng am thành chùa và đặt tên Giác Viên. Năm chính xác của từng mốc nên coi là "khoảng", theo tư liệu của chùa.
Chính mối dây thầy trò này làm Giác Viên và Giác Lâm thường được gọi là hai chùa "chị em". Hai nơi chung dòng truyền thừa Lâm Tế, chung một lớp thiền sư thế kỷ 19, và có nhiều điểm giống nhau về cách bày tượng. Chùa Giác Lâm đã có bài riêng trên hệ wiki chùa cổ; ở đây chỉ cần biết: ai đã xem Giác Lâm thì sang Giác Viên sẽ thấy cùng một "ngữ pháp", nhưng ở dạng nguyên vẹn và dày đặc hơn.
Suốt thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, chùa được nhiều đời trụ trì tu bổ, nhận thêm tượng, hoành phi, câu đối do Phật tử và các gia đình có của cúng dường. Mỗi món đều có lạc khoản (dòng chữ nhỏ ghi người cúng, năm cúng), nên kho đồ gỗ ở đây cũng là một cuốn sổ lịch sử của khu Phú Thọ, Chợ Lớn xưa. Giác Viên đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia.
Bố cục chữ Tam: ba dãy nhà song song
Chùa Bắc Bộ hay nói tới chữ Đinh, chữ Công, nội công ngoại quốc. Chùa Nam Bộ thế kỷ 18–19 thì phổ biến kiểu chữ Tam: ba nếp nhà dài nằm song song, nối nhau bằng mái và máng xối, nhìn trên mặt bằng giống ba nét ngang của chữ Hán 三.
| Dãy nhà | Chức năng | Cần nhìn gì |
|---|---|---|
| Dãy trước: chánh điện | Thờ Phật và chư vị Bồ Tát, La Hán, hộ pháp | Các tầng bàn thờ xếp lớp từ thấp lên cao, từ ngoài vào trong |
| Dãy giữa: giảng đường, nhà Tổ | Thờ các đời tổ sư, nơi giảng kinh, tiếp khách | Bàn thờ Tổ với bài vị, di ảnh, hoành phi ghi đời truyền thừa |
| Dãy sau: trai đường, hậu liêu | Nơi ăn, nơi ở của tăng chúng, nhà bếp, kho | Thường không mở cho khách, chỉ nhìn từ ngoài |
Kiểu nhà này hợp với khí hậu phương Nam: mái lớn che mưa rào, nhiều cột, nhiều khoảng hiên để gió lùa qua. Giữa các dãy có khi có sân trời nhỏ để lấy sáng. Khung nhà dùng vì kèo kiểu "xuyên trính" quen thuộc của nhà Nam Bộ: những thanh xà ngang (trính) xuyên qua đầu cột, đỡ lấy hệ kèo mái. Gỗ thường là gỗ quý của rừng miền Đông như căm xe, gõ.
Một điểm hay gặp ở chùa cổ Nam Bộ: bàn thờ Tổ ở dãy giữa đặt quay mặt về phía chánh điện. Khi đến Giác Viên, hãy tự kiểm xem chùa có theo lệ này không. Đứng ở khoảng giữa hai dãy, một bên là Phật, một bên là các đời thầy, tạo thành một trục thờ kép. Nhìn ra được trục này là đã hiểu nửa ngôi chùa.
Hệ tượng gỗ: hàng trăm pho trong một gian
Bước vào chánh điện Giác Viên, điều đầu tiên người ta thấy là độ dày đặc. Tượng không đứng thưa thớt từng pho như ở chùa mới, mà xếp lớp: tầng cao nhất ở sâu bên trong, càng ra ngoài càng thấp, hai bên tường là các dãy tượng chầu. Các nguồn thường dẫn con số khoảng 150 pho tượng, phần lớn tạc bằng gỗ mít, gỗ quý, sơn son thếp vàng hoặc sơn màu.
Đọc các lớp tượng theo thứ tự
- Lớp trong cùng, cao nhất: các tượng Phật ở ngôi tôn quý, thường là Tam Thế Phật (Phật của quá khứ, hiện tại, vị lai) hoặc A Di Đà.
- Lớp giữa: Thích Ca, các vị Bồ Tát như Quan Âm, Thế Chí, Văn Thù, Phổ Hiền, có khi có tượng Thích Ca sơ sinh.
- Lớp ngoài: Di Lặc, Địa Tạng, bàn Hộ pháp.
- Hai bên tường: Thập bát La Hán (mười tám vị thánh đệ tử, mỗi vị một dáng) và Thập điện Minh vương (mười vị vua cõi âm theo tín ngưỡng dân gian Trung Hoa được Phật giáo Bắc tông tiếp nhận).
Cách xếp cụ thể ở mỗi chùa có khác, nên đừng cố "điểm danh" đủ tên. Hãy làm như người xem tranh: tìm lớp trong cùng trước, rồi lần ra ngoài. Các vị hộ pháp đứng gác ở cửa đã có bài riêng ở site khác trong hệ; ở đây chỉ cần biết họ đứng đó để giữ đạo tràng.
Vì sao chùa Nam Bộ nhiều tượng đến thế
Có mấy lý do cộng lại. Thứ nhất, Phật giáo Nam Bộ thế kỷ 19 chịu ảnh hưởng mạnh của các thiền sư gốc Hoa và thợ người Hoa, vốn quen hệ tượng đông đúc. Thứ hai, tượng là món cúng dường được ưa chuộng: một gia đình làm ăn khá thường cúng một pho, ghi tên vào bệ. Thứ ba, nghề chạm gỗ vùng Gia Định – Thủ Dầu Một – Biên Hoà đủ mạnh để đáp ứng. Kết quả là mỗi đời trụ trì lại có thêm tượng, chùa càng cổ càng đông.
Người làm du lịch hay nói "chùa có hàng trăm tượng" như một kỷ lục. Cách nhìn đúng hơn: đó là trầm tích của hơn một thế kỷ cúng dường của một cộng đồng. Phần kỹ thuật đục chạm thuộc chuyên ngành khác; ở đây nên nhìn vị trí và vai trò của tượng.
Hoành phi, câu đối và bao lam: kho chữ trong chùa
Ngẩng lên khỏi tầm tượng sẽ thấy lớp di sản thứ hai: hoành phi (bảng gỗ nằm ngang treo trên cao, khắc ba bốn chữ lớn), câu đối (hai tấm dọc treo đối xứng trên cột) và bao lam (khung gỗ chạm thủng bao quanh khoang thờ). Giác Viên nổi tiếng có rất nhiều món loại này, phần lớn sơn son, chữ thếp vàng.
Cái để mang về không phải là đọc trọn từng câu, mà là biết nhìn lạc khoản: dòng chữ nhỏ ở mép hoành phi hay chân câu đối, ghi năm (thường theo niên hiệu vua Nguyễn như Tự Đức, Thành Thái) và tên người cúng. Chỉ cần đọc được niên hiệu là đoán được món đồ ra đời khoảng năm nào. Nhiều tên người cúng có họ người Hoa, người Minh Hương, cho thấy chùa từng là điểm gặp của nhiều cộng đồng ở vùng Chợ Lớn – Phú Thọ.
Giác Viên và Giác Lâm: giống và khác
| Điểm so | Giác Viên | Giác Lâm |
|---|---|---|
| Vị trí | Sâu trong hẻm, cạnh Đầm Sen | Mặt đường Lạc Long Quân, dễ tìm |
| Dòng truyền thừa | Lâm Tế, gắn với hoà thượng Hải Tịnh | Lâm Tế, tổ đình lớn của Gia Định |
| Cảnh quan hôm nay | Giữ không khí chùa cũ, ít xây mới | Có thêm tháp và công trình xây sau |
| Điểm mạnh khi xem | Độ dày đặc của tượng gỗ và hoành phi | Tổng thể khuôn viên, lịch sử tổ đình |
Nếu chỉ có một buổi, nên xem Giác Lâm trước để nắm lịch sử và khuôn viên, rồi sang Giác Viên để ngồi lâu trong chánh điện. Hai chùa cách nhau một quãng ngắn trên cùng trục đường.
Góc nhìn hôm nay: xem Giác Viên thế nào cho có ích
- Giờ đi: buổi sáng, ngoài giờ công phu và ngoài ngày rằm, mùng một. Ánh sáng trong chánh điện khá tối, mắt cần vài phút để quen; đừng vội bật đèn flash.
- Thứ tự: đứng ở cửa chánh điện nhìn toàn cảnh, đếm số lớp bàn thờ; đi dọc hai bên tường xem La Hán và Thập điện; sang dãy giữa tìm bàn thờ Tổ và xem nó quay về hướng nào.
- Một bài tập: chọn ba tấm hoành phi, tìm lạc khoản, ghi niên hiệu. Về nhà tra niên hiệu ra năm dương lịch, sẽ biết chùa nhận đồ cúng nhiều nhất vào thời nào.
- Phép lịch sự: chùa vẫn là nơi tu, có tăng chúng sinh hoạt. Muốn chụp kỹ tượng hay hỏi về lịch sử, hỏi thầy tri khách hoặc văn phòng chùa.
- Đọc thêm: Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức để hình dung vùng đất đầu thế kỷ 19; các khảo cứu về chùa cổ Sài Gòn – Gia Định và về Phật giáo Nam Bộ trong Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang.
Những ngôi chùa như Giác Viên dễ bị đô thị nuốt mất vì không có mặt tiền ra phố. Mỗi người đến xem với hiểu biết, không chạm vào tượng, không dán gì lên gỗ cũ, là góp một phần để kho đồ gỗ này còn tới thế kỷ sau.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Giác Viên ở đâu?
Chùa Giác Viên nằm trong hẻm đường Lạc Long Quân, sát công viên Đầm Sen, thuộc khu quận 11 cũ của TP.HCM. Lối vào phải đi qua mấy khúc hẻm nhà dân nên nên tra đường trước khi đi.
Chùa Giác Viên có bao nhiêu tượng?
Các nguồn thường dẫn con số khoảng 150 pho tượng, phần lớn bằng gỗ, sơn son thếp vàng hoặc sơn màu. Tượng xếp thành nhiều lớp trong chánh điện và dọc hai bên tường, gồm Phật, Bồ Tát, La Hán và Thập điện.
Chùa Giác Viên và chùa Giác Lâm có liên quan gì?
Hai chùa cùng dòng thiền Lâm Tế và cùng gắn với hoà thượng Hải Tịnh ở thế kỷ 19, nên thường được gọi là hai chùa chị em. Giác Lâm là tổ đình lớn, khuôn viên rộng; Giác Viên giữ không khí chùa cũ với hệ tượng gỗ dày đặc.
Bố cục chữ Tam của chùa Nam Bộ là gì?
Đó là kiểu chùa gồm ba dãy nhà song song nối liền nhau: chánh điện ở trước, giảng đường và nhà Tổ ở giữa, trai đường và hậu liêu ở sau. Nhìn trên mặt bằng giống ba nét ngang của chữ Tam trong chữ Hán.
Chùa Giác Viên được xây năm nào?
Tư liệu đầu tiên của chùa không thống nhất. Cách kể thường gặp là khởi từ một am nhỏ cuối thế kỷ 18, đến giữa thế kỷ 19 được hoà thượng Hải Tịnh mở rộng thành chùa Giác Viên; các mốc năm nên hiểu là khoảng.