Chùa Hội Khánh Thủ Dầu Một: chùa cổ miền Đông, gỗ chạm và tượng Phật nằm

Chùa Hội Khánh ở khu Phú Cường, Thủ Dầu Một (Bình Dương cũ, nay thuộc TP.HCM) là một trong những ngôi chùa cổ nhất miền Đông Nam Bộ, theo tư liệu của chùa khởi dựng khoảng giữa thế kỷ 18. Chùa giữ được chánh điện gỗ với nhiều tượng, bao lam, hoành phi do thợ chạm vùng Thủ Dầu Một làm, và ngày nay có thêm một pho tượng Phật nằm cỡ lớn ngoài trời. Muốn hiểu Hội Khánh, nên đặt nó cạnh làng Phú Cường: chùa, đình, chợ và bến sông Sài Gòn làm thành trái tim của Thủ Dầu Một xưa.

Phú Cường: ngôi làng sinh ra Thủ Dầu Một

Thủ Dầu Một là tên một đồn thủ (trạm canh) ven sông Sài Gòn từ thời chúa Nguyễn mở đất. Quanh đồn hình thành làng Phú Cường, rồi chợ Thủ, bến ghe. Gỗ từ rừng miền Đông theo sông xuống, ghe buôn từ Sài Gòn ngược lên; dân làng sống bằng buôn bán, làm vườn, làm gốm, chạm gỗ, sơn mài.

Trong cấu trúc ấy, đình Phú Cường là nơi thờ thần làng và họp việc làng, còn chùa Hội Khánh là chỗ của Phật, của tang ma, cầu siêu, học chữ. Một làng Nam Bộ khá giả thường có đủ cả hai. Đi bộ từ chùa ra chợ, ra bến sông trong một buổi là thấy lại được bố cục của làng xưa dù phố đã mọc dày.

Lịch sử: chùa cổ của miền Đông

Theo tư liệu của chùa và các khảo cứu địa phương, Hội Khánh được lập khoảng năm 1741, thuộc dòng thiền Lâm Tế. Đây là mốc thường được dẫn, nhưng như phần lớn chùa Nam Bộ thế kỷ 18, chứng cứ chủ yếu là truyền thống của chùa, bài vị và văn bia đời sau; nên hiểu là "khoảng giữa thế kỷ 18". Ban đầu chùa có lẽ nhỏ, làm bằng vật liệu nhẹ.

Thế kỷ 19, chùa được trùng tu nhiều lần, lớn dần thành một trung tâm Phật giáo của vùng. Các đời trụ trì mở lớp dạy kinh, tiếp nhận tăng sĩ đến học, nhờ vậy Hội Khánh có vị trí như một tổ đình đối với nhiều chùa con quanh vùng. Chùa đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia.

Chánh điện: gỗ chạm của đất Thủ

Thủ Dầu Một có truyền thống chạm gỗ lâu đời. Đầu thế kỷ 20, người Pháp còn lập ở đây một trường dạy nghề mỹ nghệ, đào tạo thợ chạm, sơn mài. Hội Khánh là nơi thấy rõ sản phẩm của nghề này trong không gian thờ tự.

Những gì nên tìm

• Bao lam: khung gỗ chạm thủng bao quanh khoang thờ Phật, đề tài hoa lá, chim muông, tích truyện. Đứng xa nhìn tổng thể khung, rồi lại gần nhìn một ô.
• Hoành phi, câu đối: sơn son thếp vàng, có lạc khoản ghi năm và người cúng. Tìm niên hiệu vua Nguyễn để đoán tuổi món đồ.
• Hệ tượng: các lớp tượng Phật, Bồ Tát; Thập bát La Hán; Thập điện Minh vương. Hội Khánh được biết đến với số lượng tượng gỗ khá lớn, nhiều pho có tuổi hàng trăm năm theo tư liệu của chùa.
• Bàn thờ Tổ: bài vị các đời trụ trì, nơi giữ "gia phả" truyền thừa của chùa.

Phần phân tích kỹ thuật đục chạm thuộc chuyên ngành khác. Khi đi xem, hãy chú ý vị trí: món nào ở trung tâm, món nào ở hai bên, món nào là đồ cúng của một gia đình cụ thể. Một tấm hoành phi có tên người cúng là một dấu vết của làng Phú Cường.

Bố cục chùa theo lối Nam Bộ

Hội Khánh mang bố cục quen thuộc của chùa cổ Nam Bộ: các dãy nhà song song nối nhau, chánh điện ở trước, nhà Tổ – giảng đường ở giữa, nhà trai và nơi ở của tăng chúng ở sau. Khung gỗ kiểu xuyên trính (xà ngang xuyên qua đầu cột) đỡ mái ngói lớn, hiên rộng che mưa nắng.

Đọc chùa theo bảng này giúp tránh hai kiểu nhìn lệch: hoặc chỉ thấy tượng lớn mới mà bỏ qua chánh điện cổ, hoặc chê công trình mới mà quên rằng chùa là nơi còn sống, mỗi đời đều thêm vào.

Tượng Phật nằm: công trình mới trong chùa cổ

Trong khuôn viên Hội Khánh có tượng Phật Thích Ca nhập Niết Bàn (tư thế nằm nghiêng bên phải, tay đỡ đầu) cỡ lớn, theo giới thiệu của chùa dài hơn năm mươi mét, dựng trong những năm gần đây. Đây là công trình được nhiều người biết đến nhất khi nhắc tới chùa hôm nay.

Tư thế Phật nằm diễn tả khoảnh khắc Đức Phật nhập diệt ở Câu Thi Na. Tượng Phật nằm phổ biến ở các nước Phật giáo Nam tông như Thái Lan, Myanmar, Sri Lanka; ở Việt Nam, kiểu tượng lớn ngoài trời mới phổ biến từ cuối thế kỷ 20. Kinh điển kể Đức Phật nằm nghiêng bên phải, đầu hướng bắc, mặt hướng tây; tượng ngoài trời thì tuỳ địa thế, không phải lúc nào cũng đặt đúng hướng ấy. Nhìn bàn tay đỡ đầu và hai bàn chân xếp chồng là nhận ra ngay tư thế nhập diệt, khác với tư thế nằm nghỉ.

Cách thăm có hiểu biết: xem tượng lớn trước vì nó ở ngoài sân, rồi dành phần lớn thời gian cho chánh điện. Hai thứ đó cách nhau hai thế kỷ.

Hội Khánh trong nhóm chùa cổ miền Đông

Miền Đông Nam Bộ có một nhóm chùa thế kỷ 18–19 đáng đi thành chuỗi: Giác Lâm, Giác Viên, Phụng Sơn ở TP.HCM; Hội Khánh ở Thủ Dầu Một; các chùa cổ ở Biên Hoà như chùa Đại Giác trên cù lao Phố. Cùng chung dòng Lâm Tế, cùng bố cục nhiều dãy nhà, cùng hệ tượng gỗ dày đặc. Khác nhau ở độ nguyên vẹn và mức xây mới.

Nếu đã xem Giác Lâm ở Sài Gòn, sang Hội Khánh hãy để ý những gì của riêng đất Thủ: độ tinh của gỗ chạm, sơn mài, và mối liên hệ chặt với làng – chợ – bến sông.

Góc nhìn hôm nay: một buổi ở khu Phú Cường

1. Sáng sớm ở chùa Hội Khánh: xem tượng Phật nằm, rồi vào chánh điện, nhà Tổ, vườn tháp. Đi ngoài giờ công phu và tránh ngày rằm, mùng một nếu muốn yên tĩnh.
2. Đình Phú Cường: so cách bày biện của đình (thờ thần, có võ ca) với chùa (thờ Phật). Hai nơi bổ sung cho nhau trong đời sống làng.
3. Chợ Thủ và bờ sông Sài Gòn: hình dung làng xưa sống nhờ sông.
4. Làng nghề: người có thời gian có thể tìm các xưởng sơn mài, gốm quanh vùng để thấy nghề thủ công đã nuôi những bao lam trong chùa.

Phép lịch sự: chánh điện là nơi lễ, không đứng chắn trước người đang lạy; không leo lên bệ tượng Phật nằm để chụp; hỏi văn phòng chùa nếu muốn xem kỹ hiện vật. Đọc thêm: Gia Định thành thông chí phần trấn Biên Hoà (vùng Thủ Dầu Một xưa), các khảo cứu về chùa cổ miền Đông và tư liệu của bảo tàng tỉnh Bình Dương cũ.