Chùa Bái Đính ở tỉnh Ninh Bình gồm hai phần khác hẳn nhau: chùa cổ Bái Đính trên sườn núi, gắn với thiền sư Nguyễn Minh Không thời Lý, có hang Sáng, hang Tối và giếng Ngọc; và quần thể chùa mới xây từ năm 2003, quy mô rất lớn, với hành lang La Hán, các điện lớn và bảo tháp mười ba tầng. Nhiều người đến chỉ đi phần mới mà không biết có chùa cổ ngay gần đó. Bài này giúp phân biệt hai phần, mô tả quy mô và gợi ý lối đi hợp với thời gian của bạn.
Núi Bái Đính và tên gọi
Chùa nằm trên núi Bái Đính, một khối núi đá vôi ở vùng Gia Viễn cũ, phía tây bắc cố đô Hoa Lư. Khu vực này nằm trong Quần thể danh thắng Tràng An, được UNESCO ghi danh là di sản thế giới hỗn hợp văn hoá và thiên nhiên năm 2014.
Về tên gọi, có lời giải thích dân gian rằng "Bái Đính" gắn với chuyện vua Đinh Tiên Hoàng lập đàn tế trời trên núi trước khi ra quân. Đây là lời kể dân gian, chưa có sử liệu đối chiếu được; cũng có cách đọc khác về chữ "Đính". Chỉ nên kể như truyền thuyết địa danh.
Phần một: chùa cổ Bái Đính
Thiền sư Nguyễn Minh Không
Chùa cổ gắn với thiền sư Nguyễn Minh Không, nhà sư thời Lý. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1136, vua Lý Thần Tông bệnh nặng, các thầy thuốc chữa không khỏi, nhà sư Minh Không chữa khỏi và được phong làm Quốc sư — vì thế dân gian gọi ông là Lý Quốc Sư. Quanh ông có nhiều truyền thuyết, như chuyện vua hoá hổ, chuyện ông là bạn đồng tu của Từ Đạo Hạnh, chuyện đúc chuông vạc; những chuyện này nên được kể như truyền thuyết.
Theo truyền thống địa phương, Minh Không tìm thấy hang động trên núi Bái Đính, lập chùa thờ Phật và hành nghề thuốc cứu người. Năm lập chùa cụ thể không có văn bản chắc chắn.
Những gì có ở chùa cổ
| Điểm | Là gì | Nên để ý |
|---|---|---|
| Hang Sáng | Hang đá có ánh sáng tự nhiên, thờ Phật | Một kiểu chùa hang: bàn thờ đặt ngay trong lòng núi |
| Hang Tối | Hang sâu, thiếu sáng, có ban thờ | Đi chậm, nền đá trơn; mang đèn nhỏ |
| Đền thờ Thánh Nguyễn | Nơi thờ thiền sư Nguyễn Minh Không | Lối thờ "Phật – Thánh" như chùa Thầy |
| Đền thờ thần núi | Thờ thần Cao Sơn, thần của núi | Tín ngưỡng thờ thần núi bản địa đi cùng Phật giáo |
| Giếng Ngọc | Giếng nước cổ của chùa | Giếng ở chùa núi là nguồn sống của người tu |
Chùa cổ nhỏ, đơn sơ, kiến trúc gắn với vách núi và hang đá. Đây là hình ảnh của một chùa núi Bắc Bộ: không gian hẹp, ánh sáng từ cửa hang, đá và cây xen nhau. Các công trình trên mặt đất đã được tu sửa nhiều lần; giá trị chính nằm ở hang động và địa thế.
Phần hai: quần thể chùa mới
Quần thể mới được khởi công năm 2003, các hạng mục chính hoàn thành dần trong những năm sau, nhiều hạng mục khánh thành khoảng năm 2010. Năm 2014, chùa là nơi tổ chức Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc (Vesak). Quần thể dựng trên sườn núi phía trước chùa cổ, theo một trục chính đi lên dần.
Các hạng mục chính, từ dưới lên
- Tam quan: cổng lớn mở đầu trục.
- Hành lang La Hán: hai dãy hành lang rất dài chạy hai bên trục, đặt khoảng năm trăm pho tượng La Hán bằng đá, mỗi pho một dáng.
- Điện Quan Âm: điện thờ Bồ Tát Quán Thế Âm.
- Gác chuông: treo một quả chuông đồng cỡ lớn.
- Điện Pháp Chủ: thờ Phật Thích Ca bằng đồng cỡ lớn.
- Điện Tam Thế: điện cao nhất trên trục, thờ ba pho Phật quá khứ, hiện tại, vị lai.
- Bảo tháp: tháp mười ba tầng đứng riêng một khu, nhìn thấy từ xa.
Về kiến trúc, các điện mới mô phỏng hình thức chùa Bắc Bộ: mái ngói hai tầng chồng diêm, đầu đao cong, cột lớn, nhưng phóng to kích thước nhiều lần. Đá và gỗ được dùng nhiều, kết hợp kỹ thuật xây dựng hiện đại để đạt quy mô lớn. Người học kiến trúc có thể so: cùng một ngôn ngữ mái cong và hàng cột như chùa cổ, nhưng tỉ lệ đã khác, nên cảm giác không gian cũng khác.
Các con số về khối lượng tượng, chuông, chiều dài hành lang được nhắc nhiều trên mạng và trong tài liệu giới thiệu; nếu cần dẫn chính xác, hãy lấy theo tài liệu chính thức của ban quản lý khu du lịch.
Phân biệt hai phần trong một bảng
| Chùa cổ Bái Đính | Quần thể chùa mới | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Gắn với thiền sư Minh Không, thời Lý (theo truyền thống) | Khởi công 2003, hoàn thành dần sau đó |
| Quy mô | Nhỏ, vài điểm thờ quanh hang | Rất lớn, nhiều điện, hành lang dài, bảo tháp |
| Không gian | Hang đá, vách núi, ánh sáng tự nhiên | Trục thẳng, sân rộng, điện cao |
| Thứ nên tìm | Hang Sáng, hang Tối, giếng Ngọc, đền thờ Minh Không | Hành lang La Hán, các điện lớn, tầm nhìn từ trên cao |
| Thời gian cần | Khoảng một tiếng | Nửa ngày nếu đi bộ hết |
Nên đi lối nào
Nếu có nửa ngày
- Đi xe điện hoặc đi bộ từ bãi đỗ tới tam quan.
- Đi bộ theo một dãy hành lang La Hán lên dần, dừng ở điện Quan Âm, gác chuông, điện Pháp Chủ, lên điện Tam Thế.
- Từ điện Tam Thế nhìn xuống toàn cảnh, rồi sang khu bảo tháp nếu còn sức.
- Theo lối đi riêng sang chùa cổ: lên hang Sáng, hang Tối, đền thờ Minh Không, giếng Ngọc.
- Xuống núi bằng lối khác để không đi lặp.
Nếu chỉ có một, hai tiếng
Bỏ hành lang, đi thẳng các bậc ở giữa trục lên điện Tam Thế, rồi dành thời gian còn lại cho chùa cổ. Như vậy vẫn thấy được cả hai phần. Hỏi ban quản lý về lối sang chùa cổ vì biển chỉ dẫn có thể thay đổi theo từng thời điểm.
Mẹo thực tế
- Mùa xuân, từ tháng Giêng âm lịch, khách rất đông. Muốn vắng hãy đi ngày thường, sáng sớm.
- Đường trong quần thể rất dài: giày đi bộ êm quan trọng hơn mọi thứ.
- Trong hang mang đèn nhỏ, không thắp hương ở chỗ không quy định.
- Về giá xe điện và các dịch vụ, xem thông báo tại bãi đỗ; công đức đặt vào hòm chính thức của chùa.
Góc nhìn hôm nay
Bái Đính là nơi hiếm có để thấy cùng lúc một chùa núi cổ và một quần thể chùa mới, cách nhau một quãng đi bộ. Đi cả hai giúp hiểu những gì người xưa cần ở một ngôi chùa — hang đá, nguồn nước, chỗ yên tĩnh — và những gì một công trình hôm nay chọn thể hiện: quy mô, trục thẳng, không gian cho đông người. Có thể ghép Bái Đính với cố đô Hoa Lư và khu Tràng An trong một hoặc hai ngày. Đọc thêm: phần về Minh Không trong Toàn thư và các tài liệu giới thiệu Quần thể danh thắng Tràng An.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Bái Đính ở đâu?
Chùa nằm trên núi Bái Đính, vùng Gia Viễn cũ, tỉnh Ninh Bình, phía tây bắc cố đô Hoa Lư. Khu vực thuộc Quần thể danh thắng Tràng An, di sản thế giới UNESCO.
Chùa Bái Đính cổ và mới khác nhau thế nào?
Chùa cổ nhỏ, gắn với thiền sư Nguyễn Minh Không thời Lý, gồm hang Sáng, hang Tối, đền thờ và giếng Ngọc. Quần thể mới khởi công năm 2003, quy mô rất lớn với hành lang La Hán, các điện lớn và bảo tháp mười ba tầng.
Chùa Bái Đính xây năm nào?
Chùa cổ có từ thời Lý theo truyền thống địa phương, gắn với Minh Không. Quần thể mới được khởi công năm 2003 và khánh thành nhiều hạng mục khoảng năm 2010.
Đi chùa Bái Đính mất bao lâu?
Đi bộ hết quần thể mới mất khoảng nửa ngày; chùa cổ cần thêm khoảng một tiếng. Nếu ít thời gian, đi thẳng trục giữa lên điện Tam Thế rồi sang chùa cổ.
Nguyễn Minh Không là ai?
Nguyễn Minh Không là thiền sư thời Lý, theo Toàn thư đã chữa khỏi bệnh cho vua Lý Thần Tông năm 1136 và được phong Quốc sư. Ông được thờ ở chùa cổ Bái Đính và nhiều nơi khác.