Chùa Xiêm Cán là chùa Khmer lớn ở vùng ven biển Vĩnh Trạch Đông thuộc Bạc Liêu cũ, nay thuộc tỉnh Cà Mau, không xa trung tâm Bạc Liêu cũ, trên đường ra phía biển. Theo tư liệu giới thiệu của địa phương, chùa có từ cuối thế kỷ 19 (năm thường nêu là 1887); phần lớn công trình nhìn thấy hôm nay được xây dựng, tô điểm trong những thập niên gần đây, nên chùa mang vẻ rực rỡ, nhiều màu và rất nhiều tượng ngoài trời. Xiêm Cán là điểm dừng hợp lý trên tuyến Bạc Liêu – Cà Mau: đến buổi sáng, đi hết các khu trong một đến hai tiếng.
Tên gọi và vị trí
"Xiêm Cán" là tên người Việt dùng, được cho là Việt hoá từ tên gọi Khmer địa phương; cách giải nghĩa cụ thể còn khác nhau giữa các nguồn, nên ở đây không đoán thêm. Người Khmer trong vùng có tên Khmer riêng cho chùa theo truyền thống đặt tên gốc Pali.
Vị trí đáng chú ý hơn tên gọi: chùa nằm ở dải đất gần biển phía đông Bạc Liêu cũ, nơi người Khmer sống trên những giồng đất cao, làm ruộng, làm muối, trồng hoa màu. Khác với chùa Âng hay chùa Dơi nằm sát đô thị cũ, Xiêm Cán là ngôi chùa của một vùng nông thôn ven biển, và quy mô lớn của nó cho thấy cộng đồng Khmer quanh đây đông và gắn bó với chùa thế nào.
Đọc một chùa Khmer "mới" mà không vội phán
Khách đến Xiêm Cán hay ngạc nhiên vì chùa không mang vẻ rêu phong. Màu vàng, đỏ, xanh rực, tượng sơn bóng, nhiều hạng mục mới. Hiểu cho đúng, đây là đặc điểm chung của rất nhiều chùa Khmer Nam Bộ:
- Chùa là của phum sóc, được bà con góp công góp của xây dựng, tô điểm liên tục. Chùa đẹp, mới là niềm tự hào của cộng đồng, không phải dấu hiệu "mất cổ".
- Vật liệu thay đổi: chùa xưa dùng gỗ, lá; ngày nay dùng gạch, bê tông, sơn bền màu hợp với khí hậu ven biển gió mặn.
- Quy tắc giữ nguyên: dù vật liệu mới, chánh điện vẫn quay hướng đông, vẫn có đá sima, mái vẫn chồng lớp với Naga, Krud — tức là "ngữ pháp" kiến trúc không đổi.
Vì vậy cách xem Xiêm Cán là đi tìm cái ngữ pháp ấy bên dưới lớp màu mới. Một chùa xây năm nào thì cũng đọc được theo cùng một cách.
Một vòng khuôn viên Xiêm Cán
| Khu vực | Nhìn gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cổng lớn | Cổng nhiều tầng mái nhọn, Naga chạy dọc hai bên | Đứng xa để thấy trục cổng – chánh điện |
| Chánh điện | Nền cao, mái chồng lớp, đầu mái vút, hàng cột có tượng Krud, Kây-no đỡ mái | Cởi giày dép trước bậc thang |
| Đá sima | Khám nhỏ quanh chánh điện | Không giẫm, không ngồi lên |
| Tượng ngoài trời | Cụm tượng kể tích Phật: đản sinh, xuất gia, thành đạo, nhập Niết Bàn | Đi theo trình tự để đọc thành câu chuyện |
| Sala | Nhà hội lớn dùng trong lễ | Nơi Phật tử dâng cơm sư |
| Tháp cốt | Nhiều tháp nhỏ của các gia đình | Là nơi an táng, đi qua nhẹ nhàng |
Đọc cụm tượng tích Phật
Cụm tượng ngoài trời là thứ khách nhớ nhất ở Xiêm Cán. Chúng không phải tượng trang trí rời rạc mà là một bộ "truyện tranh bằng tượng" về cuộc đời Đức Phật. Vài cảnh dễ nhận ra:
- Đản sinh: hoàng hậu Maya vịn cành cây, hài nhi bước trên hoa sen.
- Bốn cảnh: thái tử Tất Đạt Đa gặp người già, người bệnh, người chết, vị tu sĩ — lý do Ngài xuất gia.
- Vượt thành: thái tử cưỡi ngựa rời cung lúc nửa đêm.
- Khổ hạnh: Đức Phật gầy trơ xương trước khi bỏ con đường ép xác.
- Thành đạo: ngồi thiền dưới cội bồ đề, có khi kèm cảnh Ma vương quấy nhiễu.
- Nhập Niết Bàn: tượng Phật nằm nghiêng bên phải.
Đi theo đúng trình tự sẽ thấy cả một bài giảng về cuộc đời Đức Phật theo cách Phật giáo Nam tông kể, dễ hiểu với cả trẻ em. Đây là cách nhiều chùa Khmer dùng không gian ngoài trời để dạy giáo lý cho người trong sóc.
Trên mái và cột chánh điện
Ngẩng lên đầu cột chánh điện để tìm tượng Krud (chim thần, gốc từ Garuda của Ấn Độ) và Kây-no (tiên nữ nửa người nửa chim) đỡ mái; bờ mái là thân rắn Naga. Ở các chùa mới như Xiêm Cán, những hình này được sơn màu rực, dễ nhận ra hơn ở chùa cổ đã bạc màu — là chỗ tốt để học nhận diện trước khi đi xem các chùa cổ khác.
Đến thăm: giờ, trang phục, phép lịch sự
- Đi buổi sáng: vùng ven biển trưa rất nắng, sân chùa rộng ít bóng râm ở khu tượng.
- Trang phục kín vai, gối; mang dép dễ cởi vì phải cởi nhiều lần khi lên các toà.
- Không trèo lên tượng để chụp ảnh, kể cả tượng ngoài trời trông như "tiểu cảnh".
- Không vào khu nhà ở của sư; muốn hỏi chuyện, tìm người trong ban quản trị chùa hoặc Achar (cư sĩ lo nghi lễ).
- Dịp lễ (Chôl Chnăm Thmây giữa tháng Tư, Sene Dolta khoảng tháng Tám âm lịch, Ok Om Bok rằm tháng Mười âm lịch): đứng ngoài khu hành lễ trừ khi được mời.
Ghép tuyến Bạc Liêu – Cà Mau
Xiêm Cán nằm trên hướng ra biển của Bạc Liêu cũ, nên dễ ghép với các điểm khác trên tuyến:
| Điểm | Loại | Gợi ý |
|---|---|---|
| Chùa Xiêm Cán | Chùa Khmer | Buổi sáng, một đến hai tiếng |
| Quán Âm Phật Đài (vùng Nhà Mát) | Chùa người Việt ven biển | Gần đó, thấy một truyền thống Phật giáo khác |
| Khu lưu niệm nghệ thuật đờn ca tài tử, nhạc sĩ Cao Văn Lầu | Di tích văn hoá | Trong trung tâm Bạc Liêu cũ |
| Nhà Công tử Bạc Liêu | Kiến trúc đầu thế kỷ 20 | Trong trung tâm Bạc Liêu cũ |
| Mũi Cà Mau | Điểm cực Nam | Đi tiếp ngày hôm sau |
So Xiêm Cán với Quán Âm Phật Đài gần đó là một bài học thú vị trong cùng một buổi: cùng là đạo Phật, một bên Nam tông Khmer thờ Đức Phật Thích Ca với chánh điện hướng đông, một bên Bắc tông người Việt với tượng Quán Thế Âm nhìn ra biển.
Góc nhìn hôm nay: chùa mới vẫn là chùa của phum sóc
Những ngôi chùa Khmer mới, nhiều màu như Xiêm Cán dễ bị khách lướt qua vì "không cổ". Nhưng chính chúng cho thấy cộng đồng Khmer đang sống, đang góp sức xây chùa của mình, đang dùng chùa để dạy con cháu cuộc đời Đức Phật qua từng bức tượng. Di sản không chỉ là thứ đã cũ; di sản còn là nếp sinh hoạt đang được tiếp nối.
Mang về được gì: khả năng nhận ra Naga, Krud, Kây-no và đọc cụm tượng tích Phật theo trình tự — thứ dùng được ở mọi chùa Khmer sau này. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các khảo cứu về kiến trúc chùa Khmer Nam Bộ và tư liệu của các bảo tàng văn hoá Khmer ở Sóc Trăng cũ, Trà Vinh cũ.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Xiêm Cán ở đâu?
Chùa Xiêm Cán nằm ở vùng ven biển Vĩnh Trạch Đông thuộc Bạc Liêu cũ, nay thuộc tỉnh Cà Mau sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025. Từ trung tâm Bạc Liêu cũ đi theo hướng ra biển một quãng ngắn là tới.
Chùa Xiêm Cán xây năm nào?
Theo tư liệu giới thiệu của địa phương, chùa có từ cuối thế kỷ 19, năm thường được nêu là 1887. Phần lớn công trình nhìn thấy hiện nay được xây dựng, tô điểm trong những thập niên gần đây.
Chùa Xiêm Cán có gì đặc biệt?
Chùa có khuôn viên rộng, chánh điện mái chồng lớp nhiều màu, và nhiều cụm tượng ngoài trời kể tích cuộc đời Đức Phật theo trình tự. Đây là nơi dễ học nhận diện các biểu tượng Naga, Krud, Kây-no.
Đi chùa Xiêm Cán mất bao lâu?
Đi hết các khu mất khoảng một đến hai tiếng. Nên đi buổi sáng vì vùng ven biển trưa rất nắng, rồi ghép thêm các điểm trong trung tâm Bạc Liêu cũ.
Chùa Xiêm Cán là chùa Nam tông hay Bắc tông?
Xiêm Cán là chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông, thờ Đức Phật Thích Ca, sư sãi mặc y vàng và tụng kinh tiếng Pali. Gần đó, Quán Âm Phật Đài vùng Nhà Mát là chùa Bắc tông của người Việt.