Sima là những phiến đá đánh dấu ranh giới thiêng quanh chánh điện chùa Khmer. Chữ sima (Pali: sīmā) nghĩa là "giới hạn, ranh giới". Thường có tám phiến đặt ở tám hướng quanh chánh điện — bốn góc và giữa bốn cạnh — mỗi phiến nằm trong một khám nhỏ hoặc trên bệ, hình dáng như lá bồ đề hay búp sen. Khu vực bên trong tám phiến đá là nơi chư tăng làm các nghi thức quan trọng nhất như truyền giới. Ranh giới ấy được xác lập trong lễ kết giới sima, một lễ lớn của cả phum sóc khi chùa dựng chánh điện mới. Với khách, chỉ cần nhớ: thấy khám sima thì đi vòng, không giẫm, không ngồi, không đặt đồ lên.
Sima để làm gì: ranh giới của Tăng sự
Trong Luật tạng (Vinaya) của Phật giáo, có những việc chư tăng phải làm cùng nhau mới có hiệu lực, gọi là Tăng sự: truyền giới tỳ khưu cho người xuất gia, tụng giới bổn định kỳ, một số nghi thức khác của tăng đoàn. Để biết ai thuộc tăng đoàn đang hành lễ, phải có một ranh giới rõ ràng — ai ở trong ranh giới thì tham dự. Ranh giới ấy là sima.
Truyền thống Phật giáo Nam tông Đông Nam Á, trong đó có người Khmer, đánh dấu ranh giới bằng những phiến đá dựng quanh chánh điện. Nhờ vậy, chánh điện chùa Khmer không chỉ là nơi thờ Phật mà là nơi hợp lệ để làm lễ truyền giới. Một ngôi chùa chưa kết giới sima thì chánh điện chưa dùng được cho các Tăng sự ấy.
Ở chùa Bắc tông người Việt, các nghi lễ truyền giới thường được tổ chức tại giới đàn và có quy định riêng; không có tục dựng đá sima quanh chánh điện. Đây là một điểm dễ nhận ra để phân biệt chùa Nam tông Khmer với chùa Việt.
Nhận ra sima khi đi quanh chánh điện
| Đặc điểm | Mô tả |
|---|---|
| Số lượng | Thường tám phiến ở tám hướng quanh chánh điện |
| Vị trí | Bốn góc và giữa bốn cạnh của nền chánh điện, cách tường một khoảng |
| Hình dáng phiến đá | Lá bồ đề, búp sen, ngọn lửa; mặt có thể chạm hoa văn |
| Bảo vệ | Đặt trong khám nhỏ có mái nhọn như tháp thu nhỏ, hoặc trên bệ |
| Màu sắc | Ở chùa mới thường sơn vàng, trắng; ở chùa cổ có thể là đá mộc |
Cách thử nhanh: đứng ở một góc sân, nhìn quanh chánh điện. Nếu thấy những khám nhỏ giống nhau đặt cách đều nhau theo chu vi toà nhà, đó là khám sima. Đi một vòng đếm đủ tám là chắc chắn.
Hình dáng phiến sima cũng có ý nghĩa theo cách giải thích phổ biến. Dáng lá bồ đề gợi cây bồ đề nơi Đức Phật thành đạo; dáng búp sen gợi sự thanh tịnh mọc lên từ bùn; dáng ngọn lửa gợi ánh sáng trí tuệ. Đây là những cách đọc biểu tượng thường gặp trong nghệ thuật Phật giáo, mỗi chùa, mỗi người thợ có thể chọn dáng khác nhau, không có quy định bắt buộc dáng nào.
Để ý thêm hướng của các khám: tám khám thường đặt sao cho mặt trước quay ra ngoài, như những người gác đứng quanh chánh điện. Ở chùa có sân hẹp, khám có thể nép sát chân tường; ở chùa sân rộng, khám đứng cách xa hơn, ranh giới thiêng vì thế rộng hơn toà nhà.
Phân biệt sima với những thứ nhỏ khác trong sân chùa
| Công trình nhỏ | Vị trí | Là gì |
|---|---|---|
| Khám sima | Bao quanh chánh điện, cách đều | Mốc ranh giới thiêng |
| Tháp cốt | Rải rác trong khuôn viên, thường gom một khu | Nơi gửi tro cốt người mất |
| Miếu Neak Ta | Thường dưới gốc cây lớn | Miếu nhỏ thờ thần bảo hộ đất, phum sóc theo tín ngưỡng dân gian Khmer |
Nhầm khám sima với tháp cốt là lỗi khách hay mắc. Tháp cốt đứng thành cụm, kích thước, kiểu dáng khác nhau tuỳ gia đình; sima đứng đều theo chánh điện, giống hệt nhau.
Lễ kết giới sima diễn ra thế nào
Lễ kết giới sima là một trong những lễ lớn và hiếm của một ngôi chùa Khmer, vì thường chỉ làm khi chùa dựng chánh điện mới hoặc làm lại chánh điện. Có những thế hệ người trong sóc chỉ dự một lần trong đời. Diễn biến chung, theo mô tả của các tư liệu dân tộc học (mỗi chùa có thể khác chi tiết):
- Chuẩn bị hố sima: đào các hố ở tám hướng quanh chánh điện và một hố ở trung tâm.
- Quả sima: các khối đá tròn được chuẩn bị để đặt xuống hố — chính chúng là dấu mốc thiêng được chôn dưới đất, còn phiến đá dựng phía trên là phần nhìn thấy.
- Tụng kinh nhiều ngày: chư tăng từ nhiều chùa trong vùng về tụng kinh, Phật tử khắp nơi đến dự, sân chùa thành nơi hội lớn có văn nghệ, nhạc ngũ âm.
- Phật tử góp vật phẩm: theo tập quán, người dự lễ bỏ xuống hố những vật phẩm nhỏ tượng trưng cho tấm lòng với chùa.
- Hạ quả sima: vào thời điểm định trước, chư tăng làm nghi thức kết giới, các quả sima được hạ xuống hố, lấp đất, dựng phiến sima và khám lên trên.
Từ đây, khu vực bên trong ranh giới chính thức là nơi chư tăng làm Tăng sự. Ai có dịp được mời dự lễ kết giới sima nên đi: đó là lúc thấy rõ nhất cả phum sóc cùng góp vào một ngôi chùa.
Vì sao không giẫm, không ngồi lên sima
Lý do đầu tiên là sự tôn trọng: sima là mốc thiêng gắn với nghi lễ truyền giới, không phải bậc ngồi hay chỗ để giày. Lý do thứ hai là thực tế: khám sima thường nhỏ, mái nhọn, có trang trí dễ vỡ, ở chùa cổ có thể đã yếu. Những điều nên giữ:
- Không giẫm, không leo lên khám sima để chụp ảnh chánh điện.
- Không đặt giày dép, túi lên bệ sima khi cởi giày lên chánh điện.
- Không cho trẻ nhỏ trèo hay chơi quanh khám sima.
- Đi vòng, không bước ngang qua bệ.
Không có điều cấm khắt khe nào về việc đi lại trong sân quanh chánh điện; khách vẫn đi bộ quanh toà nhà bình thường. Chỉ là giữ khoảng cách với chính các phiến sima.
Sima trong truyền thống rộng hơn
Tục dựng đá đánh dấu ranh giới thiêng có ở nhiều nước Phật giáo Nam tông. Ở vùng Đông Bắc Thái Lan và Lào có những phiến sima đá cổ được chạm tích Phật, nay là hiện vật bảo tàng. Ở Campuchia và Thái Lan, lễ kết giới cũng là sự kiện lớn của cộng đồng. Chùa Khmer Nam Bộ thuộc cùng dòng truyền thống ấy, với cách làm khám và trang trí mang nét riêng của từng vùng.
Góc nhìn hôm nay: một đường ranh không vẽ ra mà được cả cộng đồng cùng nhớ
Tám phiến đá nhỏ nhắc rằng chánh điện chùa Khmer không chỉ được xây bằng gạch mà còn được "lập" bằng nghi lễ và sự góp mặt của cả phum sóc. Những người dự lễ kết giới năm ấy sẽ nhớ mãi họ đã bỏ gì xuống hố sima, nhớ ngôi chùa ấy là của mình.
Mang về được gì: lần sau đến bất cứ chùa Khmer nào, đi một vòng đếm đủ tám khám sima, phân biệt được với tháp cốt và miếu Neak Ta. Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các nghiên cứu dân tộc học về lễ hội và nghi lễ Phật giáo Nam tông Khmer, và tư liệu của các bảo tàng văn hoá Khmer ở miền Tây.
Câu hỏi thường gặp
Sima trong chùa Khmer là gì?
Sima là phiến đá đánh dấu ranh giới thiêng quanh chánh điện, thường có tám phiến ở tám hướng. Khu vực bên trong ranh giới là nơi chư tăng làm các nghi thức như truyền giới tỳ khưu.
Lễ kết giới sima là gì?
Là lễ xác lập ranh giới thiêng khi chùa dựng chánh điện mới: chư tăng tụng kinh, làm nghi thức kết giới, các quả sima được hạ xuống hố quanh chánh điện rồi dựng phiến sima lên trên. Đây là lễ lớn, có khi kéo dài nhiều ngày.
Vì sao chùa Khmer có tám phiến đá quanh chánh điện?
Tám phiến đá đặt ở bốn góc và giữa bốn cạnh để khép kín ranh giới quanh chánh điện. Theo Luật tạng, các Tăng sự quan trọng phải làm trong khu vực đã kết giới.
Có được giẫm lên đá sima không?
Không nên. Sima là mốc thiêng gắn với nghi lễ truyền giới, và khám sima thường nhỏ, dễ hư hại. Khách nên đi vòng, không ngồi, không đặt giày dép hay đồ đạc lên bệ sima.
Quả sima là gì?
Quả sima là những khối đá tròn được hạ xuống các hố quanh chánh điện và ở trung tâm trong lễ kết giới. Chúng là dấu mốc thiêng chôn dưới đất; phiến sima và khám nhìn thấy phía trên đánh dấu vị trí của chúng.
Chùa Việt có đá sima không?
Chùa Bắc tông của người Việt không có tục dựng đá sima quanh chánh điện. Đá sima là đặc điểm của chùa Phật giáo Nam tông như chùa Khmer Nam Bộ, Campuchia, Lào, Thái Lan.