Tháp Báo Thiên thời Lý: ngọn tháp 12 tầng đã mất của Thăng Long

Tháp Báo Thiên, tên đầy đủ là tháp Đại Thắng Tư Thiên, là ngọn tháp do vua Lý Thánh Tông cho xây năm 1057 trong chùa Sùng Khánh Báo Thiên ở kinh thành Thăng Long. Đại Việt sử ký toàn thư chép tháp cao vài chục trượng, gồm 12 tầng; người xưa xếp nó vào hàng "An Nam tứ đại khí", bốn công trình lớn nhất nước. Tháp không còn từ nhiều thế kỷ trước; khu đất chùa Báo Thiên xưa nay là vùng quanh Nhà thờ Lớn Hà Nội, phường Hoàn Kiếm.

Sử chép gì về tháp

Theo Toàn thư, năm 1056 vua Lý Thánh Tông cho dựng chùa Sùng Khánh Báo Thiên; năm sau, 1057, xây tháp Đại Thắng Tư Thiên trong chùa, cao vài chục trượng, mười hai tầng. Đó là gần như toàn bộ những gì sử đương thời để lại về kích thước. "Vài chục trượng" là cách nói ước lượng, không nên quy đổi ra mét rồi coi như số đo thật: đơn vị trượng mỗi thời một khác, và người chép sử dùng chữ "vài chục" chính là để nói "rất cao".

Tên tháp có thể hiểu là "tháp đại thắng giúp trời", phù hợp với tinh thần của triều Lý thời đó: một vương triều đang vững mạnh, dùng công trình Phật giáo lớn để tỏ uy thế. Cùng niên hiệu Long Thuỵ Thái Bình, nhà Lý cho xây dựng nhiều công trình Phật giáo; loại gạch in dòng chữ Hán "Lý gia đệ tam đế Long Thuỵ Thái Bình tứ niên tạo" (năm thứ tư niên hiệu Long Thuỵ Thái Bình đời vua thứ ba nhà Lý, tức 1057) tìm thấy ở nhiều di tích là dấu vết của đợt xây dựng này.

"An Nam tứ đại khí": bốn vật lớn của nước Nam

Cả bốn đều đã mất. Ba trong bốn vật là đồ đồng, và tư liệu đời sau thường cho rằng chúng bị phá lấy đồng trong thời thuộc Minh đầu thế kỷ 15. Riêng với tháp Báo Thiên, nhiều nguồn kể phần đỉnh tháp làm bằng đồng; tháp được đưa vào nhóm "đại khí" (vật lớn) cho thấy người xưa nhìn nó như một khối kim khí và công trình đồ sộ hơn là một ngọn tháp gạch thông thường. Vì sử liệu ít, chi tiết vật liệu này nên coi là lời chép đời sau.

Những lần hư hại và kết cục của ngọn tháp

Một ngọn tháp mười hai tầng giữa đồng bằng sông Hồng là mục tiêu của sét và bão. Sử cũ chép tháp nhiều lần bị hư hại phần ngọn và được tu bổ trong thời Trần. Đến thời thuộc Minh (1407–1427), theo nhiều tư liệu, tháp bị phá dỡ một phần. Năm và mức độ hư hại các nguồn kể không hoàn toàn khớp nhau; khi trích, nên ghi "theo sử cũ chép" và không thêm chi tiết.

Chùa Báo Thiên vẫn tồn tại qua nhiều thế kỷ sau đó, dù ngọn tháp không còn nguyên. Cuối thế kỷ 19, chùa bị phá bỏ; trên khu đất này dựng lên Nhà thờ Lớn Hà Nội, khánh thành năm 1886. Từ đó, dấu tích chùa và tháp gần như biến mất khỏi mặt đất.

Mốc thời gian

• 1056: Lý Thánh Tông dựng chùa Sùng Khánh Báo Thiên (Toàn thư).
• 1057: xây tháp Đại Thắng Tư Thiên, 12 tầng (Toàn thư).
• Thời Trần: tháp nhiều lần hư hại phần ngọn và được tu bổ (sử cũ chép).
• Thời thuộc Minh, đầu thế kỷ 15: tháp bị phá dỡ một phần theo nhiều tư liệu.
• Cuối thế kỷ 19: chùa Báo Thiên bị phá; Nhà thờ Lớn Hà Nội khánh thành năm 1886 trên khu đất này.

Tháp đứng ở đâu: đọc lại trên bản đồ Hà Nội hôm nay

Khu chùa Báo Thiên xưa nằm ở phía tây hồ Hoàn Kiếm, nay là vùng quanh Nhà thờ Lớn, phố Nhà Chung và phố Lý Quốc Sư. Vị trí chính xác của ngọn tháp trong khuôn viên chùa thì chưa được xác định bằng khảo cổ, vì khu vực này đã đô thị hoá dày đặc. Ngay gần đó là chùa Lý Quốc Sư, ngôi chùa gắn với thiền sư Minh Không thời Lý, còn hương khói đến nay; đứng ở sân chùa Lý Quốc Sư nhìn về phía Nhà thờ Lớn là cách dễ nhất để hình dung cảnh Báo Thiên xưa.

Đi bộ khu này mất chưa tới một giờ: hồ Hoàn Kiếm, phố Nhà Chung, Nhà thờ Lớn, chùa Lý Quốc Sư. Không có biển chỉ dẫn nào về tháp; đây là một "di tích vắng mặt", chỉ hiện ra khi người đi biết mình đang đứng ở đâu.

Ngọn tháp trông như thế nào: điều có thể và không thể nói

Không còn bản vẽ hay mô tả chi tiết nào. Những gì có thể nói dựa trên so sánh:

• Hình khối: tháp Lý thường có mặt bằng vuông, nhiều tầng thu nhỏ dần. Các mô hình tháp đất nung thời Lý tìm thấy ở khu Hoàng thành Thăng Long và nhiều nơi khác cho thấy tháp có gờ mái từng tầng, cửa ở các mặt, trang trí dày đặc.
• Vai trò: giống tháp chùa Phật Tích cùng thời, tháp Báo Thiên có lẽ là trung tâm của chùa, các toà điện xếp quanh, theo kiểu bố cục chùa Lý lấy tháp làm tâm.
• Chiều cao: không có số đo đáng tin. Mọi con số mét cụ thể lưu hành trên mạng đều là quy đổi từ chữ "vài chục trượng" và không nên dùng.

Những hình phục dựng đẹp đẽ về tháp Báo Thiên là sản phẩm tưởng tượng có cơ sở, không phải ảnh tư liệu. Khi dùng, cần ghi rõ "hình minh hoạ phục dựng".

Tháp Báo Thiên trong văn hoá Thăng Long

Dù đã mất, tháp vẫn ở lại trong ký ức của Hà Nội qua sử sách, thơ văn và lời kể về kinh thành xưa. Người Hà Nội hôm nay đi qua phố Nhà Chung ít ai biết dưới chân mình từng là một ngôi chùa lớn bậc nhất của kinh đô thời Lý.

Hơn thế, tháp Báo Thiên là cột mốc để hiểu kiến trúc Phật giáo Đại Việt: thế kỷ 11, người Việt đã đủ sức dựng một ngọn tháp mười hai tầng giữa kinh đô, đủ lớn để được xếp vào hàng "đại khí" của cả nước.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu một di tích đã mất

1. Đọc nguồn gốc: Đại Việt sử ký toàn thư, các năm 1056 – 1057 và các đoạn chép về sau.
2. Xem hiện vật cùng thời: khu di tích Hoàng thành Thăng Long và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có gạch, ngói, mô hình tháp đất nung thời Lý, giúp hình dung chất liệu và trang trí.
3. Đi bộ thực địa: Nhà thờ Lớn, phố Nhà Chung, chùa Lý Quốc Sư, kết thúc ở bờ hồ Hoàn Kiếm.
4. So sánh: ghé chùa Phật Tích (Bắc Ninh) để xem nền tháp lớn cùng năm 1057, và tháp Phổ Minh (Ninh Bình), tháp Bình Sơn (Phú Thọ) để thấy tháp Lý – Trần còn đứng trông ra sao.