Xá lợi là gì và vì sao chùa dựng tháp xá lợi: tư liệu lịch sử

Xá lợi là phần di cốt còn lại sau khi hoả táng Đức Phật hoặc một bậc cao tăng, phiên âm từ chữ Phạn śarīra, nghĩa gốc là "thân thể". Chùa dựng tháp xá lợi để tôn trí và tưởng niệm: tháp là nơi giữ di cốt, đồng thời là biểu tượng nhắc người đến chiêm bái về cuộc đời và lời dạy của người đã khuất. Truyền thống Phật giáo coi xá lợi là vật để tưởng nhớ và làm gương tu tập, không phải vật mang phép màu.

Xá lợi trong kinh sử: tám phần và những ngọn tháp đầu tiên

Theo kinh Đại Bát Niết Bàn của truyền thống Pali, sau khi Đức Phật nhập diệt ở Kusinara và được hoả táng, xá lợi được chia làm tám phần cho tám vương quốc, bộ tộc có liên hệ với Ngài. Mỗi nơi dựng một tháp để thờ. Người đứng ra chia giữ lại chiếc bình đựng xá lợi và dựng tháp thờ bình; một bộ tộc đến muộn nhận phần tro than của giàn hoả táng. Như vậy có mười ngọn tháp đầu tiên gắn với di cốt Đức Phật.

Truyền thống đời sau kể vua A Dục (Ashoka) của Ấn Độ, thế kỷ 3 trước Công nguyên, cho mở các tháp cũ và phân xá lợi đi khắp lãnh thổ, dựng rất nhiều tháp mới; con số "tám vạn bốn nghìn tháp" trong các bản kể là con số mang tính biểu tượng. Đại tháp Sanchi ở Ấn Độ, khởi dựng từ thời A Dục, là một trong những stupa cổ nhất còn đứng.

Bằng chứng khảo cổ

Năm 1898, tại Piprahwa (miền bắc Ấn Độ, gần biên giới Nepal), một bình đá có khắc chữ cổ được tìm thấy trong một stupa, cùng với mảnh xương và đồ trang sức. Minh văn trên bình được nhiều nhà nghiên cứu đọc là nói về xá lợi Đức Phật do dòng họ Thích Ca tôn trí, dù cách đọc và niên đại vẫn còn được bàn. Đây là ví dụ hiếm hoi khảo cổ học chạm tới truyền thống xá lợi chép trong kinh.

Xá lợi ở Việt Nam qua sử liệu

Chi tiết thời Tuỳ đáng chú ý: Thiền uyển tập anh chép trong một đoạn đối đáp rằng khi vua Tuỳ muốn gửi xá lợi sang, người ta tâu Giao Châu vốn đã có nhiều tháp, nhiều tăng sĩ từ trước. Đoạn này thường được dẫn để nói Phật giáo ở vùng Luy Lâu đã phát triển rất sớm. Như mọi tư liệu thiền sử, nên đọc nó như một nguồn có giá trị nhưng mang dấu ấn biên soạn đời sau.

Tháp xá lợi khác tháp mộ ở đâu

• Tháp mộ giữ nhục thân, tro cốt hoặc di vật của một vị sư, thuộc về sơn môn, thường ở vườn tháp.
• Tháp xá lợi nhấn vào việc tôn trí để chiêm bái: thờ xá lợi Phật, hoặc xá lợi một bậc cao tăng được tôn kính rộng rãi, thường đặt ở chỗ trang trọng và mở cho Phật tử đến lễ.
• Ranh giới không cứng: tháp tổ của một sơn môn có giữ xá lợi cũng được gọi là tháp xá lợi.

Một tháp có thể giữ xá lợi ở nhiều chỗ: trong lòng tháp (thường được niêm kín khi xây), trong khám tầng một, hoặc dưới nền. Với tháp cổ, người tham quan gần như không bao giờ được thấy xá lợi; thứ thấy được là ngọn tháp, khám thờ và văn khắc.

"Xá lợi" hình hạt nhiều màu: tín ngưỡng và cách nhìn khoa học

Trong đời sống Phật giáo Việt Nam hiện nay, chữ xá lợi thường gắn với những hạt nhỏ, cứng, nhiều màu được tìm thấy sau lễ hoả táng các vị sư, đặt trong bình pha lê để chiêm bái. Với nhiều Phật tử, những hạt này là dấu hiệu của công phu tu tập.

Cũng cần biết cách nhìn khác: về mặt vật chất, những gì còn lại sau hoả táng là xương đã bị nung, các mảnh khoáng chất từ xương và có khi cả những chất nóng chảy từ giàn thiêu, vật dụng đi kèm. Hình dạng, màu sắc phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ, thời gian thiêu và vật liệu. Chưa có nghiên cứu khoa học nào xác nhận mối liên hệ giữa hình dạng xá lợi và mức độ tu tập.

Wiki này ghi nhận cả hai: xá lợi có ý nghĩa tâm linh và tưởng niệm rất lớn với người theo đạo, và không nên gán cho nó những phép màu như chữa bệnh, tự sinh thêm hạt, phát sáng hay ban điều ước. Những lời kể như vậy thuộc về truyền thuyết và niềm tin cá nhân.

Cẩn trọng với xá lợi "trôi nổi"

Thỉnh thoảng có nơi rao "thỉnh xá lợi" kèm lời hứa may mắn, tài lộc. Xá lợi thật được các chùa, giáo hội giữ gìn và tôn trí theo nghi lễ, không phải hàng hoá. Gặp lời mời như vậy, nên hỏi văn phòng chùa hoặc Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo nơi mình ở.

Những tháp xá lợi nên biết

Ngoài ra, nhiều chùa ở Việt Nam trong vài thập niên gần đây được các nước như Sri Lanka, Ấn Độ, Myanmar tặng xá lợi và đã xây tháp tôn trí mới. Đây là tháp mới, kiến trúc mỗi nơi một khác; thông tin về nguồn gốc xá lợi nên lấy từ giới thiệu chính thức của chùa.

Đứng trước một tháp xá lợi: nên làm gì

1. Đọc tên tháp và văn khắc nếu có, để biết tháp tôn trí xá lợi của ai, dựng năm nào.
2. Tìm vị trí tháp trong chùa: tháp trên trục chính là tháp được coi như trung tâm thờ tự; tháp ở vườn sau thường là tháp tổ.
3. Chiêm bái theo cách của chùa: chắp tay, đi nhiễu quanh tháp theo chiều kim đồng hồ (tháp ở bên tay phải) nếu chùa có lối đi; nhiễu tháp là tập tục có từ thời stupa Ấn Độ.
4. Không trèo, không chạm, không đòi xem xá lợi. Nhiều chùa chỉ mở khám xá lợi vào những dịp lễ nhất định.

Góc nhìn hôm nay

Hiểu xá lợi theo tinh thần sử liệu giúp nhìn tháp chùa sâu hơn: mỗi tháp xá lợi là một lời nhắc về một con người cụ thể, một cuộc đời tu tập cụ thể. Muốn đọc thêm, có thể tìm bản dịch tiếng Việt kinh Đại Bát Niết Bàn (Trường Bộ kinh), bản dịch tiếng Việt Thiền uyển tập anh, và Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang. Còn nếu đi thực địa, Yên Tử và chùa Phổ Minh là hai nơi cho thấy rõ nhất truyền thống tháp xá lợi gắn với thời Trần.