Bảo vật quốc gia trong chùa Việt: hiện vật tiêu biểu và xem ở đâu

Nhiều Bảo vật quốc gia của Việt Nam đến từ chùa: tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp, tượng A Di Đà chùa Phật Tích, bia Sùng Thiện Diên Linh chùa Long Đọi, chuông Thanh Mai, chuông Vân Bản… Có bảo vật vẫn ở trong chùa, có bảo vật đã vào bảo tàng. Biết bảo vật nằm ở đâu, vì sao được công nhận và xem thế nào cho đúng giúp chuyến đi chùa có trọng tâm hơn hẳn.

Bảo vật quốc gia là gì

Theo Luật Di sản văn hoá, Bảo vật quốc gia là hiện vật hoặc nhóm hiện vật có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hoá, khoa học. Các tiêu chí chính, nói gọn:

• Là hiện vật gốc, độc bản: không phải bản sao, không có cái thứ hai giống hệt.
• Có hình thức độc đáo: kỹ thuật, mỹ thuật đạt trình độ cao, tiêu biểu cho một thời.
• Có giá trị đặc biệt liên quan đến sự kiện, nhân vật, hoặc là mốc của một giai đoạn lịch sử, nghệ thuật.

Thủ tướng Chính phủ ra quyết định công nhận theo từng đợt. Đợt đầu tiên vào năm 2012; đến nay đã qua nhiều đợt, tổng số lên tới vài trăm hiện vật và nhóm hiện vật, gồm cả đồ đồng Đông Sơn, ấn vàng, sắc phong, tượng, bia, chuông, đồ gốm. Luật Di sản văn hoá năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2025) tiếp tục quy định chế độ bảo vệ, đăng ký và quản lý bảo vật.

Danh sách đầy đủ và cập nhật nằm trên cổng thông tin của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch và Cục Di sản văn hoá. Bài này chỉ điểm những bảo vật tiêu biểu gắn với chùa mà thông tin đã rõ.

Những bảo vật tiêu biểu đến từ chùa

Ngoài những hiện vật trên, danh sách bảo vật còn có nhiều tượng, bệ đá, hiện vật Phật giáo khác — cả của Phật giáo Champa, như tượng Phật bằng đồng tìm thấy ở Phật viện Đồng Dương. Khi gặp một danh sách "bảo vật trong chùa" trên mạng, hãy đối chiếu với quyết định công nhận gốc: không ít trang ghi nhầm di tích xếp hạng thành bảo vật, hoặc nhầm hiện vật này với hiện vật khác cùng chùa.

Ở lại chùa hay vào bảo tàng

Bảo vật có hai số phận:

Vẫn ở trong chùa

Tượng Bút Tháp, tượng Phật Tích, bia Long Đọi vẫn ở chính ngôi chùa của mình. Đây là điều quý: hiện vật được nhìn trong không gian gốc, với ánh sáng, khoảng cách, chiều cao mà người xưa đã tính. Tượng vẫn là đối tượng thờ, bia vẫn đứng nơi nó được dựng. Đổi lại, việc bảo vệ khó hơn: chùa phải có người trông, có tủ kính hoặc rào chắn, có camera, có quy chế với ban quản lý di tích.

Đã vào bảo tàng

Những hiện vật tìm thấy trong đất, ở phế tích hoặc không còn chùa gốc để giữ — như chuông Thanh Mai, hiện vật Đồng Dương — được bảo tàng lưu giữ. Ở đó có điều kiện nhiệt độ, độ ẩm, chú thích khoa học, nhưng người xem thấy hiện vật đã tách khỏi bối cảnh.

Cả hai cách đều có lý. Điều cần nhớ là muốn xem bảo vật nào thì hỏi trước nơi đang giữ: bảo tàng có khi luân phiên trưng bày, chùa có khi đóng cửa điện vào giờ nhất định.

Nhận ra bảo vật khi đến chùa

• Biển giới thiệu: hiện vật đã công nhận thường có biển ghi "Bảo vật quốc gia" kèm quyết định.
• Tủ kính, rào chắn: tượng gỗ, tượng đá quý thường đặt sau kính hoặc dây ngăn. Đó là để bảo vệ, không phải để làm cách xa người lễ.
• Vị trí: tượng bảo vật thường ở Phật điện hoặc toà riêng; bia ở nhà bia; chuông trên gác chuông hoặc trong nhà che.
• Bản sao: một số nơi đặt bản sao để thờ hoặc trưng bày ngoài trời, bản gốc giữ chỗ khác. Đọc kỹ biển chú thích.

Xem bảo vật thế nào cho đúng

1. Không chạm tay. Mồ hôi, dầu trên da làm hỏng lớp sơn, thếp vàng, mặt đá. Không đặt tiền, đồ lễ lên bệ tượng bảo vật.
2. Không dùng đèn flash nếu có biển nhắc; với tượng sơn son thếp vàng, ánh chớp liên tục cũng là tác nhân gây hại về lâu dài.
3. Không trèo, không dựa vào bia, rùa đá, bệ tượng để chụp ảnh.
4. Đứng đủ lâu: với tượng nghìn mắt nghìn tay Bút Tháp, đi chậm một vòng (nếu được phép) để thấy cách các cánh tay xếp tầng như vầng hào quang; với tượng Phật Tích, nhìn nếp áo và bệ sen; với bia, nhìn trán và diềm.
5. Đọc trước khi đến: mười phút đọc về hiện vật giúp bạn biết phải tìm chi tiết nào, thay vì chỉ chụp một tấm ảnh rồi đi.

Bảo vật và chuyện giữ gìn

Hiện vật trong chùa đối mặt với nhiều rủi ro: ẩm mốc, mối mọt, khói hương bám lâu năm, trộm cắp, và cả những đợt "làm mới" thiếu hiểu biết như sơn lại tượng, mài lại bia. Luật quy định bảo vật phải được đăng ký, có chế độ bảo quản riêng; việc tu sửa bảo vật phải có ý kiến của cơ quan chuyên môn.

Với người đi chùa, góp phần giữ bảo vật rất đơn giản: tôn trọng rào chắn, nhắc nhẹ người khác khi họ chạm vào, và báo cho nhà chùa nếu thấy hiện vật có dấu hiệu hư hại.

Một lịch trình gợi ý xem bảo vật trong chùa

• Một ngày quanh Bắc Ninh: chùa Bút Tháp (tượng Quan Âm) và chùa Phật Tích (tượng A Di Đà) cách nhau không xa, đi trong một ngày được.
• Ninh Bình mới: núi Đọi với bia Sùng Thiện Diên Linh, nối thêm chùa Phổ Minh.
• Hà Nội: Bảo tàng Lịch sử quốc gia để xem hiện vật Phật giáo các thời và hỏi về việc trưng bày chuông cổ.
• Đà Nẵng: Bảo tàng Điêu khắc Chăm, nơi có nhiều hiện vật từ các phế tích Champa, trong đó có hiện vật Phật giáo.