Bia Sùng Thiện Diên Linh chùa Long Đọi: Bảo vật quốc gia năm 1121

Bia Sùng Thiện Diên Linh là tấm bia đá dựng năm 1121 ở chùa Long Đọi Sơn, trên núi Đọi (Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình), ghi lại việc vua Lý Nhân Tông cho dựng tháp Sùng Thiện Diên Linh. Đây là một trong số ít bia thời Lý còn nguyên tại chỗ, văn bia dài, hoa văn đẹp, và đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. Ngọn tháp nay không còn, nên tấm bia gần như là "nhân chứng" duy nhất của công trình ấy.

Núi Đọi và chùa Long Đọi Sơn

Núi Đọi là một ngọn núi không cao, đứng riêng giữa đồng bằng, gần sông Châu. Dáng núi được ví như con rồng nên có tên Long Đọi (Đọi là tên nôm, Long là rồng). Trên đỉnh có chùa Long Đọi Sơn, tên chữ là Diên Linh tự.

Núi Đọi đã có mặt trong sử từ trước thời Lý. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm Đinh Hợi (987), vua Lê Đại Hành bắt đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi, được một hũ nhỏ vàng. Lễ cày tịch điền — vua tự tay cày ruộng để khuyến khích nghề nông — vì thế gắn với nơi này, và địa phương đã tổ chức lại lễ hội tịch điền trong những năm gần đây.

Đến thời Lý, vua Lý Nhân Tông chọn núi Đọi để dựng một ngọn tháp lớn cùng chùa. Đó là tháp Sùng Thiện Diên Linh. Tháp xong, triều đình dựng bia ghi lại, và tấm bia ấy còn đến hôm nay.

Tên đầy đủ và người soạn văn bia

Trán bia khắc tên bia theo lối chữ Hán, thường được đọc là "Đại Việt quốc Lý gia đệ tứ đế Sùng Thiện Diên Linh tháp bi" — bia tháp Sùng Thiện Diên Linh của vị vua thứ tư nhà Lý nước Đại Việt. Vị vua thứ tư ấy là Lý Nhân Tông (trị vì 1072–1127), sau Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông và Lý Thánh Tông.

Theo phần lạc khoản, văn bia do Nguyễn Công Bật, một quan văn thời Lý, soạn. Bia dựng năm 1121, năm Thiên Phù Duệ Vũ thứ hai.

Văn bia nói gì

Bài văn dài, viết theo lối biền văn trang trọng của triều đình. Có thể tóm các phần chính như sau:

• Ca ngợi nhà vua: đức độ, việc trị nước, sự thịnh trị của đất nước thời Lý Nhân Tông.
• Kể việc dựng tháp: lý do chọn núi Đọi, cảnh núi sông, quá trình xây, hình dáng ngọn tháp và những đồ trang nghiêm đặt trong tháp.
• Tán thán Phật pháp: thể hiện vị trí của đạo Phật trong triều Lý, khi nhà vua vừa là người trị nước, vừa là người bảo trợ Phật giáo.
• Phần minh: đoạn văn vần cuối bài, cô đọng lại ý ca ngợi.

Với người nghiên cứu, văn bia là tư liệu gốc về triều Lý, bổ sung cho những dòng sử ngắn trong Toàn thư. Nó cho thấy cách nhà Lý tự nhìn mình, cách dùng chữ, điển tích, và mức độ hưng thịnh của Phật giáo cung đình. Những mô tả về tháp trong văn bia cũng là căn cứ chính để hình dung công trình đã mất.

Bản dịch đầy đủ văn bia đã được in trong các tập văn khắc thời Lý – Trần do Viện Nghiên cứu Hán Nôm biên soạn. Người muốn đọc kỹ nên tìm các bản này thay vì những đoạn trích trên mạng.

Hoa văn: nhìn gì trên tấm bia

Bia Sùng Thiện Diên Linh được giới mỹ thuật đánh giá cao vì giữ được gần đủ bộ hoa văn đặc trưng thời Lý. Khi đến nơi, hãy nhìn lần lượt:

1. Trán bia: phần đầu bia uốn tròn, có hình rồng. Rồng thời Lý mình thon, dài, uốn khúc đều đặn như sóng, dáng mềm, khác hẳn rồng to khoẻ, nhiều vảy của thời Lê – Nguyễn.
2. Diềm bia: dải trang trí chạy quanh thân bia, với hoa dây và sóng nước nối liền nhau — một mô típ rất hay gặp trên đồ đá, gốm thời Lý.
3. Mặt chữ: chữ khắc chân phương, các cột thẳng. Nhiều chỗ đã mòn sau hơn chín trăm năm, nên bản dập cũ có giá trị đối chiếu.
4. Đế bia: bia đặt trên lưng rùa đá. So dáng rùa ở đây với những rùa đội bia thời Lê trong các chùa làng sẽ thấy rõ sự khác biệt về phong cách giữa hai thời.

Không nên chạm tay, dựa vào bia hay leo lên rùa đá để chụp ảnh. Đá đã phong hoá, mỗi lần cọ xát đều làm mòn thêm nét chạm.

Ngọn tháp đã mất: biết được bao nhiêu

Tháp Sùng Thiện Diên Linh không còn. Nhiều tài liệu cho rằng tháp bị phá vào thời thuộc Minh đầu thế kỷ 15, khi nhiều công trình lớn của Đại Việt bị huỷ hoại. Những gì biết về tháp hôm nay đến từ ba nguồn:

• Văn bia: mô tả quy mô và vẻ trang nghiêm của tháp.
• Dấu tích tại chỗ: nền móng, gạch, đá chạm thời Lý tìm thấy trên núi.
• So sánh với các công trình Lý khác: như tháp Phật Tích (Bắc Ninh), tháp Chương Sơn (nay thuộc Ninh Bình) — cũng chỉ còn nền và hiện vật.

Các con số cụ thể về số tầng, chiều cao mà đôi khi gặp trên mạng nên đối chiếu với bản dịch văn bia và báo cáo khảo cổ trước khi dùng. Điều chắc chắn là đây là một công trình lớn do nhà vua bảo trợ, đặt ở vị trí nhìn bao quát đồng bằng.

Vì sao bia thời Lý quý đến vậy

Bia thời Lý còn lại rất ít so với hàng nghìn bia thời Lê – Nguyễn. Chiến tranh, thời gian và việc tái sử dụng đá đã làm mất nhiều. Một số bia thời Lý được biết đến nhiều có bia chùa Linh Xứng (núi Ngưỡng Sơn, Thanh Hoá) và bia ở chùa Long Đọi. Mỗi tấm vừa là văn bản, vừa là mẫu mỹ thuật, vừa là bằng chứng về địa điểm.

Tấm bia Long Đọi còn hiếm ở chỗ nó vẫn đứng ở ngôi chùa trên núi, nơi nó được dựng. Nhiều hiện vật cổ đã phải đưa về bảo tàng; được thấy bảo vật trong chính không gian gốc là một trải nghiệm khác hẳn.

Đến núi Đọi xem gì

1. Leo bậc lên đỉnh: đường lên không dài, nhưng nên đi giày đế bám, tránh giữa trưa hè.
2. Tìm nhà bia: bia được che chắn và bảo vệ; dành thời gian đứng xem trán bia, diềm, rùa đá.
3. Xem chùa trên đỉnh: chùa Long Đọi Sơn đã qua nhiều lần trùng tu; một số hiện vật đá cổ như bệ, đá chạm được bày quanh chùa.
4. Nhìn xuống đồng bằng: từ đỉnh thấy sông Châu và ruộng đồng — dễ hiểu vì sao vua Lý chọn nơi này dựng tháp, và vì sao lễ tịch điền gắn với núi.
5. Ghép lịch trình: trong cùng tỉnh Ninh Bình mới có chùa Phổ Minh và tháp Phổ Minh thời Trần, khu Tràng An – Bái Đính; từ núi Đọi có thể nối tuyến trong một hai ngày.

Đi vào dịp lễ hội tịch điền đầu năm thì đông; muốn xem bia yên tĩnh nên đến ngày thường, sáng sớm.

Đọc thêm ở đâu

• Đại Việt sử ký toàn thư: các đoạn về Lê Đại Hành cày tịch điền và về triều Lý Nhân Tông.
• Tập văn khắc Hán Nôm thời Lý – Trần của Viện Nghiên cứu Hán Nôm: có bản phiên âm, dịch nghĩa văn bia.
• Hồ sơ Bảo vật quốc gia do Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công bố, và tư liệu của bảo tàng tỉnh.
• Sách khảo cứu mỹ thuật thời Lý: để so hoa văn bia Long Đọi với các hiện vật đá, gốm cùng thời.