Mộc bản chùa Bổ Đà: kho ván in kinh Phật của chùa Bắc Bộ

Mộc bản chùa Bổ Đà là kho ván gỗ khắc chữ ngược dùng để in kinh sách Phật giáo, được giữ qua nhiều đời tại chùa Bổ Đà (Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh). Kho ván gồm hàng nghìn tấm, khắc kinh, luật, sách nghi lễ, phục vụ việc in ấn của chính chùa và các chùa trong sơn môn. Cùng với chùa Vĩnh Nghiêm, Bổ Đà là một trong những trung tâm in kinh bằng ván gỗ quan trọng của Phật giáo Bắc Bộ.

Chùa Bổ Đà nằm ở đâu, là chùa gì

Chùa Bổ Đà, tên chữ Tứ Ân tự, nằm dưới chân núi Bổ Đà, ven sông Cầu, trước thuộc tỉnh Bắc Giang, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sắp xếp năm 2025. Tên "Bổ Đà" thường được giải thích là đọc chệch từ Phổ Đà (Potalaka) — ngọn núi gắn với Bồ Tát Quán Thế Âm trong kinh điển.

Chùa là một trung tâm của thiền phái Lâm Tế ở Đàng Ngoài, được trùng tu lớn qua thời Lê và thời Nguyễn. Quần thể chùa nổi tiếng với tường bao quanh, các dãy nhà bằng gỗ và vườn tháp mộ hàng nghìn ngọn — phần vườn tháp có bài riêng ở mục tháp chùa. Bài này chỉ đi vào kho ván kinh.

Mộc bản là gì, làm ra thế nào

Trước khi có máy in, kinh sách được nhân bản bằng ván khắc. Quy trình truyền thống gồm mấy bước:

1. Viết bản mẫu: người viết chữ đẹp chép văn bản lên giấy mỏng, đúng khổ trang, đúng số dòng.
2. Dán úp lên ván: tờ giấy được dán úp mặt chữ xuống tấm ván gỗ đã bào phẳng, nhờ vậy nét chữ hiện ngược trên mặt gỗ.
3. Khắc: thợ khắc đục bỏ phần gỗ trắng, để nét chữ nổi lên. Một tấm ván thường khắc cả hai mặt, mỗi mặt là một tờ sách gập đôi.
4. In: quét mực lên ván, đặt giấy (thường là giấy dó hoặc giấy bản), xoa đều bằng bàn xoa, bóc giấy ra là được trang in xuôi.
5. Đóng sách: các tờ in gập đôi, xếp theo thứ tự, khâu gáy thành quyển.

Gỗ dùng khắc phải mịn, ít thớ, không cong vênh; gỗ thị là loại hay được nhắc đến nhất. Nghề khắc ván ở Bắc Bộ nổi tiếng với các làng thợ chuyên nghiệp — các chùa thường thuê thợ từ những làng này về khắc tại chỗ.

Kho ván kinh Bổ Đà giữ những gì

Theo các đợt khảo sát, kiểm kê đã công bố, kho mộc bản Bổ Đà gồm hàng nghìn ván, phần lớn khắc trong thế kỷ 18–19. Nội dung có thể chia thành mấy nhóm:

Ván in kinh không phải để trưng bày. Chúng là công cụ làm việc: các chùa trong cùng sơn môn đến xin in, thầy trò in sách học. Vì vậy trên nhiều ván còn thấy vết mực bám lâu năm, mép mòn vì in nhiều lần.

Nhìn một cuốn kinh in ván, biết nó từ đâu ra

Kinh in từ ván gỗ có mấy dấu hiệu riêng, rất có ích khi bạn gặp sách cổ ở chùa, ở bảo tàng hay trong nhà:

• Đường gập giữa tờ: mỗi tờ in ra từ một mặt ván rồi gập đôi, nên giữa tờ có một cột hẹp gọi là bản tâm. Ở đây thường in tên sách rút gọn, số quyển, số tờ, có khi kèm hình đuôi cá (ngư vĩ) đánh dấu chỗ gập.
• Khung viền: trang in có đường khung đen bao quanh, chỗ nét đứt, chỗ mờ cho thấy ván đã mòn hay sứt.
• Dòng "tàng bản": cuối sách hoặc trang đầu hay có dòng ghi ván đang cất ở chùa nào (chữ "tàng bản" nghĩa là nơi giữ ván). Đây là cách nhanh nhất để biết cuốn kinh do chùa nào in.
• Lời bạt, danh sách người góp: nhiều bộ kinh in kèm tên người cúng tiền khắc ván, năm khắc — giống như một tấm bia công đức thu nhỏ.

Nhờ dòng "tàng bản", các nhà nghiên cứu lần ngược được: một cuốn kinh tìm thấy ở chùa này có thể được in từ ván của chùa khác, cho thấy mối quan hệ giữa các chùa trong vùng.

Bổ Đà và Vĩnh Nghiêm: hai kho ván của Bắc Bộ

Người ta hay nhắc mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm trước, vì kho ván này được UNESCO ghi danh Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2012. Vĩnh Nghiêm gắn với thiền phái Trúc Lâm, và kho ván ở đó có nhiều sách của các thiền sư Việt.

Bổ Đà là một kho ván khác, cùng vùng (nay cùng thuộc tỉnh Bắc Ninh), gắn với dòng Lâm Tế. Hai kho bổ sung cho nhau: cùng cho thấy nghề in kinh Phật ở Bắc Bộ thế kỷ 18–19 phát triển mạnh, mỗi sơn môn có xưởng in, có thợ, có sách riêng của mình.

Giữ ván kinh trong chùa thế nào

Gỗ sợ ẩm, sợ mối mọt, sợ nắng. Cách giữ truyền thống và cách làm ngày nay có nhiều điểm chung:

• Để trên giá cao, thoáng: ván xếp đứng hoặc nằm trên giá gỗ, cách mặt đất, không áp tường ẩm.
• Đánh số, ghi nhãn: mỗi ván ghi tên sách, số tờ. Thiếu một ván là thiếu một tờ sách.
• Chống mối: kiểm tra định kỳ, xử lý theo hướng dẫn của chuyên gia bảo quản, không tự quét dầu hay hoá chất lạ lên mặt chữ.
• Hạn chế in lại trên ván gốc: mỗi lần in là một lần mòn. Ngày nay ưu tiên chụp ảnh, dập lấy bản để lưu và nghiên cứu.
• Số hoá: chụp, quét từng mặt ván, làm thư mục — để người nghiên cứu xem bản số thay vì động đến ván thật.

Mộc bản là hiện vật mỏng manh. Khi đến chùa, nếu kho ván không mở cho khách, đó là điều bình thường và đúng.

Đến chùa Bổ Đà nên xem gì

1. Tường bao và lối vào: nhìn tổng thể khuôn viên khép kín, khác với chùa làng mở bốn phía.
2. Các dãy nhà gỗ: tiền đường, Phật điện, nhà Tổ, nhà khách — bố cục chặt của một sơn môn lớn.
3. Nơi giữ ván kinh: hỏi người trông chùa xem ván được giữ ở đâu, có được nhìn từ ngoài không. Không tự ý mở tủ, không cầm ván.
4. Vườn tháp: nằm cạnh chùa, đi một vòng sẽ thấy quy mô sơn môn qua nhiều đời.
5. Kết hợp: cùng tỉnh Bắc Ninh mới có chùa Vĩnh Nghiêm, có thể nối tuyến để so hai kho ván và hai dòng thiền.

Góc nhìn hôm nay

Mộc bản cho thấy chùa xưa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là nhà xuất bản. Sách Phật, sách nghi lễ, có khi cả sách dạy chữ đến với làng quê qua những tấm ván như thế. Ai quan tâm lịch sử sách và chữ viết ở Việt Nam nên đặt kho ván chùa cạnh kho mộc bản triều Nguyễn và các làng nghề khắc ván để thấy bức tranh đầy đủ.

Nguồn nên tìm: các bài khảo sát mộc bản chùa Bắc Bộ đăng trên tạp chí Hán Nôm; hồ sơ di sản tư liệu của chùa Vĩnh Nghiêm; tư liệu của ban quản lý di tích và bảo tàng tỉnh Bắc Ninh.