Chùa Ngọc Hoàng, tên chính thức hiện nay là Phước Hải tự, nằm trên đường Mai Thị Lựu, khu Đa Kao (quận 1 cũ, TP.HCM). Chùa được một người Hoa gốc Quảng Đông dựng khoảng đầu thế kỷ 20 làm điện thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế theo truyền thống Đạo giáo – tín ngưỡng dân gian Hoa Nam, đến những năm 1980 mới chuyển về sinh hoạt Phật giáo. Vì thế bên trong là một thế giới thần linh rất đông: Ngọc Hoàng, Nam Tào – Bắc Đẩu, Thành Hoàng, Thập điện, bà Kim Hoa và mười hai bà mụ, cùng các vị Phật, Bồ Tát; nhiều tượng làm bằng giấy bồi, một kỹ thuật hiếm gặp ở chùa Việt.
Từ điện thờ Đạo giáo đến Phước Hải tự
Theo các tư liệu thường dẫn, công trình được ông Lưu Minh, người Quảng Đông, dựng trong khoảng những năm 1900, thuộc một nhánh tín ngưỡng người Hoa gọi là đạo Minh Sư, vốn dung hợp Đạo giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Vị thần tối cao được thờ là Ngọc Hoàng Thượng Đế, nên người Sài Gòn gọi là chùa Ngọc Hoàng (theo cách gọi rộng "chùa" của Nam Bộ).
Những năm 1980, cơ sở này chuyển sang sinh hoạt trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam và mang tên Phước Hải tự. Hệ thống tượng thờ Đạo giáo được giữ nguyên, có thêm sinh hoạt Phật giáo. Chùa đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia về kiến trúc nghệ thuật.
Điểm cần nhớ: đây là một công trình tương đối trẻ, đầu thế kỷ 20, chứ không phải chùa cổ thế kỷ 18 như Giác Lâm. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: một điện thờ Đạo giáo người Hoa còn gần như nguyên vẹn hệ tượng và trang trí.
Kiến trúc: điện thờ người Hoa giữa phố Việt
Từ đường vào là cổng và khoảng sân có cây xanh, một hồ nước nuôi rùa. Toà chính mái thấp, lợp ngói, bờ nóc và bờ mái gắn tượng gốm men màu theo lối miếu Hoa Nam: rồng, cá chép, nhân vật tích truyện. Tường dày, cửa nhỏ; bên trong tối, khói nhang phủ lên các lớp tượng, gỗ chạm và hoành phi.
Bố cục theo chiều sâu: gian ngoài, chánh điện thờ Ngọc Hoàng, rồi các gian phụ hai bên và phía sau, có tầng lầu. Không gian chật, nhiều ngăn, khác hẳn chánh điện rộng một gian của chùa Việt. Đi một vòng giống như đi qua nhiều căn phòng, mỗi phòng một "bộ" thần linh.
Các ban thờ: ai ở đâu
Cách bài trí có thể được điều chỉnh qua các lần tu bổ; dưới đây là bố cục quen thuộc theo các mô tả. Nhận ra từng vị bằng thuộc tính thay vì cố nhớ vị trí.
| Ban thờ | Vị thờ | Nhận ra bằng |
|---|---|---|
| Chánh điện, trung tâm | Ngọc Hoàng Thượng Đế | Mặc long bào, đội mũ miện có tua châu, ngồi chính giữa |
| Quanh Ngọc Hoàng | Tứ Đại Kim Cương, Nam Tào, Bắc Đẩu | Bốn tượng võ tướng lớn; Nam Tào và Bắc Đẩu là hai vị giữ sổ sống chết theo tín ngưỡng dân gian |
| Các gian bên | Huyền Thiên Thượng Đế, Quan Công, các thần tướng | Huyền Thiên Thượng Đế đạp rùa và rắn; Quan Công mặt đỏ, râu dài |
| Gian Thành Hoàng | Thành Hoàng và Thập điện | Hai bên tường là các bức gỗ chạm cảnh mười điện cõi âm |
| Gian Kim Hoa | Bà Kim Hoa và mười hai bà mụ | Một tượng bà ở giữa, hai bên các tượng nữ nhỏ, mỗi vị một dáng bế trẻ, chăm trẻ |
| Các ban Phật giáo | Phật, Quan Âm, Chuẩn Đề, Địa Tạng | Tượng Phật, Bồ Tát theo lối Bắc tông |
Thập điện: bức gỗ kể chuyện cõi âm
Trong gian Thành Hoàng có các bức phù điêu gỗ diễn tả mười điện Diêm Vương: cảnh xử tội, cảnh hình phạt theo quan niệm dân gian Trung Hoa về cõi âm. Đó là "sách tranh" luân lý của người xưa: làm điều ác thì chịu quả báo. Ngày nay có thể xem như một bộ tư liệu nghệ thuật dân gian; trẻ nhỏ có thể sợ, nên phụ huynh cân nhắc.
Mười hai bà mụ
Theo tín ngưỡng dân gian, mười hai bà mụ là những vị dạy trẻ sơ sinh từng việc nhỏ: bú, cười, lẫy, bò. Mỗi tượng một tư thế với một em bé. Đây là nhóm tượng sinh động nhất chùa, đáng dừng lại nhìn nét mặt và cử chỉ. Việc người dân đến đây lễ là tín ngưỡng của họ; người xem kiến trúc chỉ cần giữ yên lặng và nhường chỗ.
Tượng giấy bồi: kỹ thuật làm nên chùa Ngọc Hoàng
Nhiều tượng ở chùa Ngọc Hoàng làm bằng giấy bồi: nghệ nhân dựng một cốt (khung) bằng tre, gỗ hoặc đất, rồi dán chồng nhiều lớp giấy tẩm hồ lên, nặn thành hình, để khô, cuối cùng sơn màu, thếp vàng. Kỹ thuật này phổ biến ở miền Hoa Nam để làm tượng lớn mà nhẹ, dễ di chuyển và tiết kiệm hơn tạc gỗ.
| Chất liệu | Ưu điểm | Điểm yếu cần giữ gìn |
|---|---|---|
| Giấy bồi | Nhẹ, nặn được chi tiết mềm (nếp áo, nét mặt), làm nhanh | Sợ ẩm, mối mọt, khói và nhiệt; khó phục hồi khi bong lớp |
| Gỗ | Bền, chạm sâu được | Nặng, tốn công, cũng sợ mối |
| Đồng | Rất bền | Đắt, cần kỹ thuật đúc |
Vì giấy bồi mỏng manh, quy tắc khi xem càng quan trọng: không chạm, không dựa lưng vào bệ, không để nhang gần tượng, không dùng đèn flash quá gần. Những pho tượng này đã qua hơn một thế kỷ trong khói nhang của Sài Gòn; mỗi lần trùng tu là một lần khó.
Vì sao chùa Ngọc Hoàng đáng xem dù không cổ
- Hiếm về loại hình: điện thờ Đạo giáo người Hoa ở Sài Gòn còn nguyên hệ tượng như thế này không nhiều.
- Hiếm về kỹ thuật: số lượng tượng giấy bồi lớn và tập trung.
- Bài học về Nam Bộ: một công trình đổi từ Đạo giáo sang Phật giáo mà giữ nguyên tượng cũ cho thấy tinh thần dung hợp tôn giáo rất đặc trưng của vùng này.
So sánh nhanh: chùa Giác Viên cho thấy hệ tượng Phật giáo Nam Bộ dày đặc; chùa Ngọc Hoàng cho thấy hệ thần Đạo giáo – dân gian người Hoa. Xem cả hai sẽ hiểu vì sao chùa Nam Bộ thường "đông" thần linh hơn chùa Bắc.
Góc nhìn hôm nay: một vòng 40 phút
- Sân và hồ rùa: nhìn mái gốm của toà chính từ sân, nơi ánh sáng tốt nhất.
- Chánh điện: đứng yên cho mắt quen bóng tối, tìm Ngọc Hoàng ở giữa, rồi Tứ Đại Kim Cương, Nam Tào, Bắc Đẩu.
- Gian Thành Hoàng: xem các bức gỗ Thập điện từ trái sang phải.
- Gian Kim Hoa: nhìn mười hai bà mụ, mỗi vị một cử chỉ.
- Tầng trên: nếu mở cửa, lên xem các ban Phật, Bồ Tát.
Nên đi sáng ngày thường; rằm, mùng một và dịp đầu năm âm lịch rất đông. Khói nhang dày, người nhạy cảm nên mang khẩu trang. Khu Đa Kao quanh chùa còn nhiều nhà phố cũ, có thể đi bộ thêm để xem kiến trúc phố Sài Gòn đầu thế kỷ 20.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Ngọc Hoàng ở đâu?
Chùa Ngọc Hoàng (Phước Hải tự) nằm trên đường Mai Thị Lựu, khu Đa Kao thuộc quận 1 cũ của TP.HCM. Chùa ở trong khu phố cũ, gần trung tâm thành phố.
Chùa Ngọc Hoàng thờ ai?
Vị thờ chính là Ngọc Hoàng Thượng Đế, cùng Tứ Đại Kim Cương, Nam Tào, Bắc Đẩu, Huyền Thiên Thượng Đế, Quan Công, Thành Hoàng, Thập điện, bà Kim Hoa và mười hai bà mụ. Từ khi chuyển sang sinh hoạt Phật giáo, chùa có thêm các ban thờ Phật và Bồ Tát.
Chùa Ngọc Hoàng xây năm nào?
Theo tư liệu thường dẫn, chùa được ông Lưu Minh, người Hoa gốc Quảng Đông, dựng khoảng những năm 1900 làm điện thờ Ngọc Hoàng. Những năm 1980, chùa chuyển sang sinh hoạt Phật giáo với tên Phước Hải tự.
Tượng giấy bồi là gì?
Tượng giấy bồi được làm bằng cách dán chồng nhiều lớp giấy tẩm hồ lên một cốt tre, gỗ hoặc đất, nặn thành hình rồi sơn thếp. Tượng nhẹ, nhiều chi tiết mềm nhưng rất sợ ẩm, mối và lửa nên khách không được chạm vào.
Chùa Ngọc Hoàng là chùa Phật hay đền Đạo giáo?
Ban đầu đây là điện thờ theo truyền thống Đạo giáo – tín ngưỡng dân gian người Hoa. Từ những năm 1980, chùa sinh hoạt trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam với tên Phước Hải tự, nhưng vẫn giữ nguyên hệ tượng Đạo giáo cũ.