Phần lớn những nơi người Sài Gòn gọi là "chùa người Hoa" ở Chợ Lớn thật ra là hội quán: nhà chung của một bang, tức một nhóm người Hoa cùng quê, cùng phương ngữ, vừa thờ vị thần bảo hộ của quê mình, vừa là nơi họp việc, giúp đồng hương, mở trường, lo ma chay. Chợ Lớn có năm bang chính là Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Hẹ, mỗi bang có một hay vài hội quán. Biết hội quán của bang nào, thờ ai, rồi ngẩng lên đọc dãy tượng gốm trên mái, là đã đọc được nửa lịch sử Chợ Lớn.
Bang là gì
Người Hoa đến Nam Bộ từ thế kỷ 17, đông nhất vào thế kỷ 18–19. Họ đến theo từng nhóm quê: người Quảng Châu, người Triều Châu, người Phúc Kiến (Tuyền Châu, Chương Châu, Phúc Châu), người Hải Nam, người Hẹ (Khách Gia). Mỗi nhóm nói một phương ngữ riêng, giữ nghề riêng, thờ thần quê riêng.
Triều Nguyễn quản lý người Hoa theo các tổ chức gọi là bang, mỗi bang có bang trưởng chịu trách nhiệm thuế má, trật tự với nhà nước. Thời Pháp thuộc, cách gọi "năm bang" (ngũ bang) trở nên quen thuộc. Còn người Minh Hương, tức con cháu người Hoa đến sớm đã lấy vợ Việt và nhập tịch, lại có tổ chức riêng và đình riêng, như đình Minh Hương Gia Thạnh ở Chợ Lớn.
| Bang | Quê gốc | Một hội quán tiêu biểu ở Chợ Lớn | Thờ chính |
|---|---|---|---|
| Quảng Đông | Vùng Quảng Châu | Tuệ Thành hội quán | Thiên Hậu |
| Phúc Kiến | Tuyền Châu, Chương Châu, Phúc Châu | Ôn Lăng, Hà Chương, Tam Sơn, Nhị Phủ, Phước An | Quan Âm, Thiên Hậu, bà Mẹ Sanh, Ông Bổn, Quan Công |
| Triều Châu | Vùng Triều Châu – Sán Đầu | Nghĩa An hội quán | Quan Công |
| Hải Nam | Đảo Hải Nam | Quỳnh Phủ hội quán | Thiên Hậu và các vị thần của người Hải Nam |
| Hẹ (Khách Gia) | Vùng núi Quảng Đông, Phúc Kiến | Hội quán và trường học riêng của bang | Tuỳ hội quán |
Phúc Kiến có nhiều hội quán nhất vì bản thân "Phúc Kiến" gồm nhiều nhóm quê nhỏ hơn, mỗi nhóm muốn có nhà chung riêng. Các hội quán thờ Thiên Hậu thuộc phạm vi tín ngưỡng thờ Bà, đã có site riêng trong hệ lo; bài này chỉ nhìn chúng ở góc kiến trúc và cộng đồng.
Hội quán làm gì ngoài việc thờ
Nếu chỉ nhìn ban thờ, dễ nghĩ hội quán là một ngôi đền. Thật ra chức năng của nó rộng hơn nhiều:
- Họp bang: bàn việc chung, phân xử tranh chấp giữa đồng hương.
- Cứu trợ: giúp người mới sang chưa có việc, người ốm, người chết không có thân nhân.
- Giáo dục: nhiều bang mở trường dạy chữ Hoa cho con em, có trường về sau thành trường lớn.
- Y tế, nghĩa trang: các bang lập nhà thương, nghĩa trang riêng; một số bệnh viện ở Chợ Lớn ngày nay có gốc từ các bang.
- Lễ hội: vía thần, Tết Nguyên Tiêu, là dịp cả cộng đồng tụ về.
Vì vậy trên tường nhiều hội quán có các tấm bia ghi tên người, cửa hiệu đóng góp trùng tu. Đọc được những bia này là thấy ngay bang ấy làm nghề gì, giàu lên vào thời nào.
Vì sao người Việt gọi là "chùa"
Trong tiếng nói thường ngày của người Nam Bộ, "chùa" là tên gọi rộng cho mọi nơi thờ có nhang khói, không riêng thờ Phật. Hội quán thờ Quan Công thành "chùa Ông", hội quán thờ Thiên Hậu thành "chùa Bà", Nhị Phủ miếu thành "chùa Ông Bổn". Đây là cách gọi dân gian, không phải nhầm lẫn; có bài riêng trong danh mục này giải thích kỹ.
Ở góc kiến trúc, cần nhớ: hội quán không phải chùa Phật giáo theo nghĩa hẹp. Thường không có tăng ni trụ trì; người coi sóc là ban trị sự của bang. Bố cục, cách thờ, cách trang trí đều theo truyền thống miếu của người Hoa miền Hoa Nam.
Bố cục một hội quán: chữ Quốc khép kín
Phần lớn hội quán Chợ Lớn có mặt bằng gần với kiểu "chữ Quốc" hay "chữ Khẩu" khép kín: một khối nhà bao quanh các sân trời nhỏ.
- Tiền điện: gian ngoài sát đường, cửa lớn, hai bên có thể là phòng khách, phòng làm việc của ban trị sự.
- Sân trời (thiên tỉnh): khoảng sân lộ thiên ở giữa, lấy sáng và thoát khói nhang, thường đặt lư hương lớn.
- Chánh điện: gian sâu nhất, đặt ban thờ vị thần chính.
- Hai dãy bên: nối tiền điện với chánh điện, thờ các vị phụ hoặc làm hành lang.
Nhìn từ ngoài phố, hội quán thường kín, mặt tiền thấp, tường dày; vào trong mới thấy không gian mở ra theo chiều sâu. Đây là kiểu nhà thích hợp với phố chợ đông đúc: kín với bên ngoài, thoáng ở bên trong.
Đọc mái ngói và tượng gốm Thạch Loan
Thứ đẹp nhất ở hội quán Chợ Lớn thường nằm trên mái. Dọc bờ nóc và bờ mái là cả một dãy tượng gốm nhiều màu, nặn thành từng cảnh: người cưỡi ngựa, lầu gác, cây cỏ, thú vật.
Gốm Thạch Loan và gốm Cây Mai
Phần lớn tượng gốm trên mái hội quán thế kỷ 19 đến từ Thạch Loan (Shiwan, vùng Phật Sơn, Quảng Đông), trung tâm gốm nổi tiếng với tượng người, tượng cảnh tráng men màu. Về sau, các lò gốm ở Chợ Lớn, trong đó có lò ở khu Cây Mai, cũng sản xuất loại gốm men xanh, vàng, nâu tương tự cho đình chùa trong vùng. Trên một số mảng gốm còn thấy dấu tên lò.
Đọc một dãy tượng trên mái
- Chính giữa bờ nóc: thường là biểu tượng như hai rồng chầu, quả cầu lửa, hồ lô hoặc tháp nhỏ.
- Hai bên: các cảnh tích truyện, phổ biến là truyện Tam Quốc, Phong Thần, các điển tích trung nghĩa. Mỗi cảnh như một khung tranh: lầu gác làm nền, nhân vật đứng trước.
- Đầu bờ mái: cá chép hoá rồng, kỳ lân, hoa lá.
Mẹo xem: đứng ở sân trời nhìn lên mái các dãy bên, ánh sáng tốt và gần hơn nhìn từ ngoài phố. Mang theo ống nhòm nhỏ hoặc dùng chế độ phóng to của máy ảnh để thấy nét mặt từng tượng.
Năm hội quán nên xem nếu chỉ có một buổi
| Hội quán | Người Sài Gòn hay gọi | Xem gì |
|---|---|---|
| Ôn Lăng | Chùa Quan Âm | Mái gốm, chạm gỗ, đá chạm; có bài riêng |
| Nghĩa An | Chùa Ông | Không gian thờ Quan Công, tượng ngựa Xích Thố |
| Tuệ Thành | Chùa Bà Thiên Hậu | Mái gốm Thạch Loan dày đặc (góc tín ngưỡng thuộc site khác) |
| Nhị Phủ | Chùa Ông Bổn | Gian thờ Ông Bổn, kiến trúc Phúc Kiến |
| Quỳnh Phủ | Hội quán Hải Nam | Kiến trúc riêng của người Hải Nam |
Ông Bổn (Bổn Đầu Công) là vị thần bảo hộ cộng đồng người Hoa Nam Bộ, nhiều nơi gắn với một nhân vật lịch sử theo lời kể của cộng đồng; danh tính cụ thể khác nhau tuỳ nơi, nên coi là tín ngưỡng dân gian.
Góc nhìn hôm nay
Các hội quán vẫn là nơi sinh hoạt của cộng đồng người Hoa. Khi đến:
- Đi sáng ngày thường, ngoài các ngày vía và rằm tháng Giêng để có không gian xem kiến trúc.
- Ăn mặc lịch sự, không chụp cận mặt người đang lễ, không chạm tượng và đồ thờ.
- Chú ý nhang khoanh treo trên trần: đi lại cẩn thận, tránh tàn rơi.
- Muốn tìm hiểu kỹ, hỏi ban trị sự; nhiều hội quán có người lớn tuổi rất sẵn lòng kể chuyện bang.
Đọc thêm: Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, phần về phố Chợ Lớn (khi ấy gọi là Sài Gòn); các khảo cứu về người Hoa ở Nam Bộ và về hội quán Chợ Lớn của các nhà nghiên cứu dân tộc học, văn hoá học.
Câu hỏi thường gặp
Hội quán người Hoa là gì?
Hội quán là nhà chung của một bang người Hoa cùng quê, cùng phương ngữ. Nơi đây vừa thờ vị thần bảo hộ của quê, vừa là chỗ họp việc, giúp đồng hương, mở trường và tổ chức lễ hội.
Năm bang người Hoa ở Chợ Lớn là những bang nào?
Năm bang thường được nhắc là Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Hẹ (Khách Gia). Mỗi bang có một hoặc nhiều hội quán riêng ở Chợ Lớn.
Vì sao hội quán người Hoa lại gọi là chùa?
Trong cách nói dân gian Nam Bộ, "chùa" là tên gọi rộng cho mọi nơi thờ có nhang khói. Vì vậy hội quán thờ Quan Công thành chùa Ông, thờ Thiên Hậu thành chùa Bà, dù không phải chùa Phật giáo theo nghĩa hẹp.
Gốm Thạch Loan là gì?
Thạch Loan là cách đọc Hán Việt của Shiwan, trung tâm gốm ở vùng Phật Sơn, Quảng Đông, nổi tiếng với tượng người và cảnh tráng men nhiều màu. Nhiều tượng gốm trên mái hội quán Chợ Lớn thế kỷ 19 có nguồn gốc từ đây, về sau có thêm gốm của các lò địa phương.
Ông Bổn là ai?
Ông Bổn là vị thần bảo hộ cộng đồng được người Hoa Nam Bộ thờ, tiêu biểu ở Nhị Phủ miếu Chợ Lớn. Danh tính cụ thể của Ông Bổn được kể khác nhau tuỳ nơi, nên được xem là tín ngưỡng dân gian của cộng đồng.