Hội quán Ôn Lăng (chùa Quan Âm) Chợ Lớn: mái gốm, gỗ chạm và ngày lễ

Hội quán Ôn Lăng, người Sài Gòn quen gọi là chùa Quan Âm, nằm trên đường Lão Tử giữa Chợ Lớn (quận 5 cũ, TP.HCM). Đây là hội quán của người Phúc Kiến gốc vùng Tuyền Châu (Ôn Lăng là tên xưa của Tuyền Châu), thờ chính Quan Âm Bồ Tát, có lịch sử từ thế kỷ 18 và được đại tu nhiều lần trong thế kỷ 19. Đến đây nên xem ba thứ: dãy tượng gốm men màu trên mái, gỗ chạm thếp vàng trong chánh điện và những ngày lễ khi cả cộng đồng tụ về.

Ôn Lăng là ai, ở đâu

"Ôn Lăng" (溫陵) là một tên gọi văn chương của thành Tuyền Châu, thương cảng lớn của Phúc Kiến từ thời Tống – Nguyên. Người Tuyền Châu sang Nam Bộ buôn bán, lập nghiệp, rồi dựng hội quán mang tên quê. Cách đặt tên này rất phổ biến: Hà Chương là người Chương Châu, Tam Sơn là người Phúc Châu, Quỳnh Phủ là người Hải Nam.

Hội quán nằm trên đường Lão Tử, một con đường ngắn, đông đúc giữa khu buôn bán Chợ Lớn, không xa các hội quán khác như Hà Chương, Tuệ Thành, Nghĩa An. Từ ngoài nhìn vào chỉ thấy một mặt tiền thấp, cửa lớn sơn đỏ; vào trong mới thấy chiều sâu.

Theo tư liệu của hội quán và các khảo cứu, công trình có từ thế kỷ 18 và được đại tu nhiều đợt trong thế kỷ 19. Năm khởi dựng cụ thể nên coi là mốc tham khảo, vì Chợ Lớn như một đô thị người Hoa chỉ thật sự lớn mạnh từ cuối thế kỷ 18. Các bia trùng tu treo trong hội quán là nguồn đáng tin nhất để biết từng đợt sửa chữa.

Thờ ai: Quan Âm của người Phúc Kiến

Gian chính thờ Quan Âm Bồ Tát. Với người Phúc Kiến vùng biển, Quan Âm là vị Bồ Tát cứu khổ được thờ rộng rãi, song hành với Thiên Hậu (Mazu) là nữ thần biển. Ở Ôn Lăng, các gian phụ còn thờ những vị khác theo tín ngưỡng cộng đồng, trong đó có Thiên Hậu; phần tín ngưỡng thờ Bà đã có site riêng trong hệ, ở đây chỉ nhắc để biết.

Tượng Quan Âm ở hội quán Phúc Kiến thường có dáng khác tượng Quan Âm ở chùa Việt: mặt đầy, trang phục nhiều lớp, mũ có hoa văn, đặt trong khám gỗ chạm thếp vàng. Hãy so sánh với tượng Quan Âm ở một chùa Bắc tông người Việt bạn từng đến; khác biệt nằm ở trang phục và khám thờ hơn là tư thế.

Đọc mái gốm: một sân khấu trên cao

Mái Ôn Lăng là một trong những mái đẹp nhất Chợ Lớn. Dọc bờ nóc và các bờ mái là những dãy tượng gốm men màu (xanh lục, vàng, lam, nâu) nặn thành cảnh: lầu gác, cầu, cây, người, ngựa. Mỗi đoạn là một tích truyện. Phong cách gốm này gắn với vùng Thạch Loan (Quảng Đông) và các lò gốm địa phương ở Chợ Lớn.

Cách xem mái

1. Từ ngoài đường: đứng chéo góc bên kia đường để thấy toàn bộ bờ nóc mặt tiền.
2. Từ sân trời bên trong: nhìn lên mái các dãy bên, gần và rõ hơn; đây là chỗ thấy nét mặt tượng.
3. Tìm điểm giữa: biểu tượng trung tâm bờ nóc, hai bên là các cảnh đối xứng.
4. Đọc một cảnh: chọn một khung, tìm nhân vật chính (thường to hơn, đứng giữa), xem họ cầm gì, cưỡi gì. Nhiều cảnh lấy từ Tam Quốc, Phong Thần, các điển tích trung hiếu.

Đừng cố nhận ra đủ tích. Ngay cả người nghiên cứu cũng phải tra tài liệu. Cái mang về được là hiểu rằng mái hội quán là một "cuốn truyện tranh bằng gốm" để người đi lễ ngước nhìn mà nhớ chuyện trung nghĩa.

Gỗ chạm và đá chạm bên trong

Vào trong, lớp di sản thứ hai là gỗ: bao lam, khung khám thờ, xà ngang chạm thủng nhiều tầng, sơn son thếp vàng. Hội quán Phúc Kiến nổi tiếng với gỗ chạm dày, nhiều lớp, đề tài người và cảnh như tranh. Phân tích đường đục là việc của chuyên ngành chạm khắc; khi xem chỉ cần biết nhìn từ xa thấy tổng thể, lại gần thấy từng lớp chồng lên nhau.

Lớp thứ ba là đá: chân cột, bậc thềm, có khi cột đá chạm rồng. Đá chạm ở hội quán người Hoa thường được tin là đưa từ quê sang hoặc do thợ quê sang làm; không có tư liệu chắc thì chỉ nên nói đó là đá chạm theo phong cách Phúc Kiến.

Những ngày lễ

Hội quán đông nhất vào các dịp sau:

• Đầu năm âm lịch đến rằm tháng Giêng (Nguyên Tiêu): cả Chợ Lớn đi lễ các hội quán; Ôn Lăng rất đông, đặc biệt những ngày cuối tháng Giêng.
• Các ngày vía Quan Âm: theo truyền thống Bắc tông là 19 tháng 2, 19 tháng 6 và 19 tháng 9 âm lịch.
• Các ngày vía khác của những vị thờ trong hội quán, theo lịch của ban trị sự.

Ngày lễ là lúc thấy hội quán "sống": khói nhang khoanh, đèn lồng, người già trẻ nhỏ. Nhưng muốn xem kiến trúc thì đó là lúc tệ nhất, vì chật và khói. Lời khuyên: đi một lần ngày thường để xem kỹ, nếu thích thì quay lại một lần ngày lễ để cảm không khí, và lúc ấy đứng ở rìa, không chen vào ban thờ.

Phép lịch sự trong hội quán

• Đây là nhà chung của một cộng đồng, không phải điểm tham quan thuần tuý. Chào người coi sóc khi vào, nếu muốn hỏi chuyện thì hỏi ban trị sự.
• Không chụp cận mặt người đang lễ; chụp kiến trúc thì chọn lúc vắng, không dùng flash vào tượng thếp vàng.
• Nhang khoanh treo trên trần: tàn có thể rơi, đi lại chú ý, không đứng lâu ngay dưới.
• Không chạm vào tượng, khám thờ, gỗ chạm; mồ hôi tay làm hỏng lớp thếp.
• Theo luồng người: nhiều hội quán có lệ vào cửa này ra cửa kia; nhìn người địa phương đi thế nào thì đi theo.
• Không hỏi chuyện tiền công đức, không bình luận ai cúng bao nhiêu; muốn đóng góp thì hỏi văn phòng hội quán.

Góc nhìn hôm nay: ghép Ôn Lăng vào một buổi Chợ Lớn

Một buổi sáng có thể đi bộ: Ôn Lăng trên đường Lão Tử, rồi sang dãy hội quán trên đường Nguyễn Trãi (Hà Chương, Tuệ Thành, Nghĩa An), kết thúc ở chợ Bình Tây hoặc phố lồng đèn. So mái gốm của từng nơi sẽ thấy mỗi bang một "nét tay" riêng. Bài tổng quan về hội quán và năm bang trong danh mục này là bản đồ nền cho chuyến đi.

Đọc thêm: Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (phần phố chợ người Hoa); các khảo cứu về người Hoa Phúc Kiến và hội quán Chợ Lớn trong sách văn hoá học, dân tộc học về Nam Bộ.