Tượng trong thượng điện chùa Bắc Bộ thường xếp thành nhiều hàng bậc thang, hàng cao nhất ở sát tường hậu. Thứ tự hay gặp từ trên xuống là: Tam Thế Phật, A Di Đà tam tôn, Thích Ca (thường kèm hai đệ tử hoặc hai Bồ Tát), Di Lặc, có nơi thêm Ngọc Hoàng với Nam Tào – Bắc Đẩu, và dưới cùng là khám Cửu Long với tượng Thích Ca sơ sinh. Tượng Tuyết Sơn và các tượng Quan Âm thường đặt ở hàng thấp hoặc hai bên. Thứ tự này không cố định, nhưng biết nó thì đứng trước bàn thờ là đoán được hàng nào là ai.
Thứ tự hay gặp, đọc từ trên xuống
Bảng dưới là trật tự mà các khảo cứu về chùa Bắc Bộ (như Chùa Việt của Trần Lâm Biền) thường mô tả cho chùa thế kỷ 17–19. Chùa nhỏ có thể thiếu vài hàng; chùa lớn có thể thêm hàng hoặc đổi chỗ hai hàng giữa.
| Hàng | Tượng | Nhận ra bằng gì | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| 1 (cao nhất) | Tam Thế Phật | Ba pho ngồi kiết già giống nhau, cùng cỡ, đặt ngang hàng | Chư Phật của ba thời: quá khứ, hiện tại, vị lai |
| 2 | A Di Đà tam tôn | Pho giữa lớn, ngồi hoặc đứng; hai bên là hai Bồ Tát đội mũ | Cõi Tây Phương Cực Lạc |
| 3 | Thích Ca và hai vị hầu | Phật ngồi giữa, hai bên là hai vị sư (Ca Diếp già, A Nan trẻ) hoặc hai Bồ Tát cưỡi sư tử và voi | Đức Phật lịch sử thuyết pháp |
| 4 | Di Lặc | Tượng béo, bụng to, cười; hoặc tượng ngồi trang nghiêm có hai Bồ Tát hầu | Vị Phật tương lai |
| 5 (có nơi) | Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu | Ông vua đội mũ bình thiên ở giữa, hai ông quan cầm sổ hai bên | Thần Đạo giáo được dân gian đưa vào chùa |
| 6 (thấp nhất) | Cửu Long | Tượng trẻ nhỏ đứng, một tay chỉ trời một tay chỉ đất, quanh có rồng | Đức Phật đản sinh |
Từng hàng, nhìn kỹ
Tam Thế Phật
Ba pho tượng giống nhau đến mức người mới đến dễ tưởng là thợ làm ba bản cho cân. Đó chính là dấu hiệu nhận ra: Tam Thế luôn là bộ ba cùng cỡ, cùng tư thế ngồi, đặt ở hàng cao nhất. Cách gọi tên từng vị khác nhau giữa các chùa. Cách giải thích phổ biến ở Bắc Bộ là A Di Đà (quá khứ), Thích Ca (hiện tại), Di Lặc (vị lai); một số tài liệu lại cho rằng pho quá khứ là Phật Ca Diếp. Nếu nhà chùa có bảng chú thích, nên theo cách gọi của chùa đó.
A Di Đà tam tôn
Pho giữa là Phật A Di Đà, có khi là một tượng đứng lớn (gọi là A Di Đà tiếp dẫn, tay như đang đón người). Hai bên là Bồ Tát Quán Thế Âm và Bồ Tát Đại Thế Chí. Phân biệt hai vị bằng mũ: Quán Thế Âm đội mũ có hình một vị Phật nhỏ ngồi ở giữa; Đại Thế Chí đội mũ có hình chiếc bình nhỏ. Đây là chi tiết đáng tìm nhất ở hàng này.
Thích Ca và hai vị hầu
Có hai cách bày thường gặp. Cách thứ nhất: Thích Ca ngồi giữa, hai bên là hai vị đệ tử đứng, một người già nhăn nheo (Ma Ha Ca Diếp) và một người trẻ mặt tròn (A Nan Đà). Cách thứ hai, gọi là Thích Ca tam tôn: hai bên là Bồ Tát Văn Thù cưỡi sư tử và Bồ Tát Phổ Hiền cưỡi voi trắng. Thấy con vật dưới chân là biết ngay cách bày thứ hai.
Di Lặc
Ở nhiều chùa Bắc Bộ, Di Lặc là pho tượng béo, áo phanh, bụng to, cười, hình ảnh bắt nguồn từ hoà thượng Bố Đại bên Trung Hoa, được coi là hoá thân của Di Lặc. Có chùa lại bày Di Lặc ngồi trang nghiêm như các vị Phật khác, hai bên có hai Bồ Tát hầu. Vì tượng Bố Đại hay được đặt ở cả cổng chùa và sân, đừng nhầm hai vị trí này: trong thượng điện, Di Lặc vẫn ở hàng thứ tư hoặc thứ năm.
Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu
Đây là dấu vết rõ nhất của đạo Phật Bắc Bộ hoà với tín ngưỡng dân gian. Ngọc Hoàng là vị thần đứng đầu thiên đình của Đạo giáo, tượng là ông vua đội mũ có dải ngọc, mặc áo long bào. Nam Tào và Bắc Đẩu là hai vị quan cầm sổ hai bên. Không phải chùa nào cũng có hàng này; chùa có thì thường là chùa làng được trùng tu thế kỷ 18–19. Hàng này nói về lịch sử tín ngưỡng của làng, không phải về giáo lý nhà Phật.
Cửu Long
Hàng thấp nhất, gần chỗ người lễ nhất, là khám Cửu Long: một khám gỗ chạm hình núi và rồng, giữa đặt tượng Thích Ca sơ sinh đứng, một tay chỉ lên, một tay chỉ xuống. Theo truyện kể trong kinh điển, khi thái tử Tất Đạt Đa ra đời có chín rồng phun nước tắm cho ngài. Chính tượng này được rước ra tắm trong lễ Phật đản ở nhiều chùa.
Các tượng đặt ngoài hàng chính
Tuyết Sơn
Tượng Thích Ca thời tu khổ hạnh trên núi Tuyết: thân gầy trơ xương sườn, ngồi bó gối hoặc chống tay, mặt trầm tư. Tuyết Sơn thường đặt ở hàng thấp, cạnh khám Cửu Long hoặc ở hai bên thượng điện. Đây là một trong những đề tài tượng được thợ Bắc Bộ làm hay nhất, vì nó cho phép tả cơ thể người thật, khác hẳn vẻ đầy đặn của tượng Phật.
Các tượng Quan Âm
- Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn (nghìn mắt nghìn tay): pho nổi tiếng nhất là ở chùa Bút Tháp (Bắc Ninh).
- Quan Âm Chuẩn Đề: tượng nhiều tay ngồi trên toà sen, thường có rồng đỡ.
- Quan Âm Nam Hải (Quan Âm toạ sơn): ngồi trên núi, hai bên có Thiện Tài và Long Nữ đứng hầu.
- Quan Âm Thị Kính (Quan Âm Tống Tử): tượng bế đứa trẻ, gắn với truyện Nôm Quan Âm Thị Kính.
Địa Tạng
Bồ Tát Địa Tạng có dáng một vị sư, đầu tròn hoặc đội mũ có năm cánh, tay cầm tích trượng (gậy có vòng khoen) và viên ngọc. Ở nhiều chùa, Địa Tạng và Quan Âm được đặt đối xứng hai bên thượng điện.
Tượng ở ngoài thượng điện
Để khỏi lẫn, nên biết những tượng không nằm trong khối thượng điện:
- Tiền đường: hai Hộ pháp, Đức Ông, Đức Thánh Hiền, có nơi có Bát bộ Kim Cương.
- Hành lang hai bên: La Hán (16 hoặc 18 vị) và Thập điện Diêm vương (mười vị vua cõi âm theo tín ngưỡng dân gian).
- Nhà Tổ: Bồ Đề Đạt Ma (tổ Thiền tông), tượng các vị sư tổ của chùa, có nơi có tượng người công đức.
- Điện Mẫu: ở nhiều chùa Bắc Bộ có một gian hoặc một nhà riêng thờ Mẫu, tách khỏi Phật điện.
Vì sao lại xếp như vậy
Cách xếp này có hai lớp logic. Lớp thứ nhất là giáo lý: các vị Phật đại diện cho thời gian vô tận (Tam Thế) ở chỗ cao nhất, rồi đến Phật của các cõi, Phật lịch sử, Phật tương lai, cuối cùng là khoảnh khắc Phật ra đời, gần với con người nhất. Lớp thứ hai là đời sống làng: chùa làng nhận thêm Ngọc Hoàng, Mẫu, Thánh, Thần theo nhu cầu của người dân, nên mỗi chùa có thêm bớt riêng. Khi trùng tu, người làng lại cung tiến thêm tượng mới, nên có chùa có đến hàng trăm pho, xếp chồng nhiều hàng.
Góc nhìn hôm nay: cách xem tượng không mỏi mắt
- Đếm hàng trước, nhìn mặt sau. Đứng ở thiêu hương, đếm có bao nhiêu cấp bệ, rồi mới tìm từng vị theo bảng trên.
- Tìm ba dấu hiệu dễ nhất: bộ ba giống nhau (Tam Thế), con sư tử và con voi (Văn Thù, Phổ Hiền), khám rồng (Cửu Long). Ba dấu này đã định vị được gần nửa thượng điện.
- Nhìn mũ: hình Phật nhỏ trên mũ là Quán Thế Âm, hình bình là Đại Thế Chí.
- Không dùng đèn flash và không chạm vào tượng. Lớp sơn ta và vàng thếp rất dễ tổn thương.
- Xem gần ở bảo tàng: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) trưng bày nhiều tượng Phật giáo các thế kỷ, có thể đứng gần và đủ sáng, là nơi tập nhận diện trước khi đi chùa.
Những chùa có hệ tượng đáng xem: Bút Tháp (Bắc Ninh), Tây Phương (Hà Nội), chùa Mía ở Đường Lâm (Hà Nội), chùa Keo (nay Hưng Yên). Bài này chỉ nói về vị trí và cách nhận ra; còn kỹ thuật tạc tượng, phong cách từng thời là chuyện của các khảo cứu điêu khắc.
Câu hỏi thường gặp
Tam Thế Phật là ai?
Tam Thế Phật là bộ ba tượng Phật tượng trưng cho ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai, thường đặt ở hàng cao nhất trong thượng điện chùa Bắc Bộ. Ba pho giống nhau về kích thước và tư thế. Cách gọi phổ biến là A Di Đà, Thích Ca, Di Lặc, nhưng có tài liệu gọi pho quá khứ là Ca Diếp.
A Di Đà tam tôn gồm những vị nào?
A Di Đà tam tôn gồm Phật A Di Đà ở giữa, Bồ Tát Quán Thế Âm và Bồ Tát Đại Thế Chí hai bên. Phân biệt hai Bồ Tát bằng mũ: Quán Thế Âm có hình Phật nhỏ trên mũ, Đại Thế Chí có hình chiếc bình.
Tượng Cửu Long trong chùa là gì?
Cửu Long là khám tượng Thích Ca sơ sinh, đứng một tay chỉ trời một tay chỉ đất, xung quanh chạm chín con rồng. Theo truyện trong kinh điển, khi Đức Phật ra đời có chín rồng phun nước tắm. Khám này thường đặt ở hàng thấp nhất của thượng điện.
Tượng Tuyết Sơn là tượng gì?
Tượng Tuyết Sơn tả Đức Phật Thích Ca thời tu khổ hạnh trên núi Tuyết, thân gầy trơ xương, dáng trầm tư. Tượng thường đặt ở hàng thấp hoặc hai bên thượng điện. Đây là đề tài tượng rất được ưa chuộng ở chùa Bắc Bộ.
Vì sao chùa Bắc Bộ có tượng Ngọc Hoàng?
Ngọc Hoàng là thần của Đạo giáo, được đưa vào nhiều chùa làng Bắc Bộ do sự hoà trộn giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, nhất là qua các đợt trùng tu thế kỷ 18–19. Hàng tượng này thường gồm Ngọc Hoàng ở giữa, Nam Tào và Bắc Đẩu hai bên. Không phải chùa nào cũng có.