Chấp tác là gì: lao động trong chùa và câu một ngày không làm không ăn

Chấp tác là giờ lao động chung của tăng ni trong chùa: quét sân, lau điện, trồng rau, tưới cây, nấu bếp, sửa sang chùa. Câu nói gắn với nếp này là "Nhất nhật bất tác, nhất nhật bất thực" — một ngày không làm, một ngày không ăn — được các truyện ký Thiền tông đời Tống chép là lời thiền sư Bách Trượng Hoài Hải (thế kỷ 8–9) ở Trung Hoa. Nếp lao động ấy theo các dòng thiền vào Việt Nam, đến nay vẫn là một phần cố định trong thời khoá của chùa Bắc tông, coi việc tay chân là một cách tu chứ không chỉ là việc vặt.

Chữ "chấp tác" và "phổ thỉnh"

"Chấp tác" (執作) nghĩa là "cầm lấy việc mà làm". Trong thanh quy thiền viện còn có chữ phổ thỉnh (普請) — "mời khắp" — chỉ những buổi lao động mà cả chúng, từ vị trụ trì đến chú tiểu, đều ra làm cùng nhau. Ở chùa Việt hiện nay, người ta quen nói "giờ chấp tác", "đi chấp tác", "làm công quả" (khi là Phật tử đến giúp).

Trong bảng thời khoá, chấp tác thường rơi vào buổi sáng sau điểm tâm và buổi chiều trước công phu chiều. Mỗi người nhận việc theo bảng phân công do vị tri sự xếp, đổi theo tuần hay theo tháng để ai cũng biết mọi việc trong chùa.

Từ Ấn Độ đến Trung Hoa: vì sao người tu phải tự làm

Điều thú vị là chấp tác không có trong nếp sống tăng đoàn thời Đức Phật. Ở Ấn Độ, người xuất gia sống bằng khất thực; giới luật còn có điều cấm tỳ kheo tự tay đào đất và chặt phá cây cỏ, vì sợ làm hại sinh vật nhỏ trong đất. Tăng đoàn Nam tông ngày nay vẫn giữ tinh thần đó: việc cuốc đất, làm ruộng ở chùa Khmer do cư sĩ, người trong phum sóc đảm nhận.

Khi Phật giáo vào Trung Hoa, tình thế khác hẳn. Khất thực không được xã hội nông nghiệp Trung Hoa quen nhận; các thiền viện lại dựng trên núi xa làng mạc. Muốn tồn tại, tăng chúng phải tự cày cấy. Sử Thiền tông kể từ thời tổ Đạo Tín và Hoằng Nhẫn (thế kỷ 7), các thiền đoàn ở núi Song Phong, Hoàng Mai đã tự trồng trọt nuôi nhau. Kinh Pháp Bảo Đàn chép Huệ Năng, về sau là Lục tổ, lúc mới đến chùa Hoằng Nhẫn được giao giã gạo ở nhà dưới tám tháng — câu chuyện ai học Thiền cũng biết.

Đến Bách Trượng, lao động được đưa vào thanh quy như một phần chính thức của đời tu, với tinh thần mọi người đều làm, không phân biệt địa vị.

Câu chuyện "một ngày không làm, một ngày không ăn"

Các ngữ lục, truyện ký Thiền tông đời Tống kể rằng khi Bách Trượng đã già, ngài vẫn ra đồng làm việc cùng chúng. Đệ tử thương thầy, đem giấu dụng cụ làm vườn đi. Hôm đó ngài không làm được việc, và cũng không chịu ăn. Hỏi vì sao, ngài đáp: "Một ngày không làm, một ngày không ăn."

Đây là chuyện kể trong văn bản Thiền tông, viết sau thời Bách Trượng vài trăm năm, nên hiểu như một giai thoại chở tinh thần hơn là biên bản sự việc. Dù vậy, câu nói đã thành châm ngôn của các thiền viện Đông Á, được treo, được dạy trong chùa Việt Nam đến nay. Ý của nó không phải "làm để đổi lấy cơm", mà là người tu không sống nhờ công sức người khác mà không góp phần mình.

"Gánh nước bổ củi đều là đạo"

Một câu khác hay được nhắc cùng là hai câu kệ của cư sĩ Bàng Uẩn đời Đường: "Thần thông tịnh diệu dụng, vận thuỷ cập ban sài" — thần thông và diệu dụng, ấy là gánh nước với chuyển củi. Ý rằng sự tỉnh thức không ở đâu xa, mà ở ngay trong việc tay chân hằng ngày. Đây là lý do nhà thiền coi quét lá, rửa bát là một thời tu.

Chấp tác ở chùa Việt gồm những việc gì

Ở chùa làng Bắc Bộ xưa, chùa có ruộng tam bảo và các thửa ruộng do người gửi giỗ để lại; nhà sư và người làng cùng cày cấy. Văn bia nhiều chùa ghi rõ diện tích, vị trí từng thửa — chứng cứ cho thấy chùa từng là một đơn vị sản xuất của làng, không chỉ là nơi thờ tự.

Khi làm cũng có kệ

Truyền thống Bắc tông có tập Tỳ Ni nhật dụng gồm những bài kệ ngắn đọc thầm khi làm việc thường ngày: thức dậy, rửa tay, mặc áo, đi đường… Các sa di học thuộc để giữ chánh niệm trong lúc làm. Người ngoài nhìn chú tiểu quét sân chậm rãi, có khi đó không phải chậm vì lười, mà vì đang tập để tâm vào từng nhát chổi.

Chấp tác khác công quả thế nào

Hai chữ hay bị dùng lẫn:

• Chấp tác là lao động trong thời khoá của tăng ni — phần bắt buộc của đời tu trong chùa.
• Công quả là việc Phật tử, khách tự nguyện đến chùa giúp sức: nấu cỗ ngày lễ, dọn dẹp, giữ xe, hướng dẫn khách. Phật tử công quả có thể làm cùng giờ chấp tác của chùa.

Ở những chùa đông khách, phần lớn việc ngày lễ dựa vào công quả; còn việc thường ngày trong khu tăng xá, vườn rau, bếp ăn hằng ngày vẫn là chấp tác của người tu.

Khác biệt giữa các hệ phái

• Bắc tông, thiền viện: chấp tác là phần chính thức của thời khoá, cả chúng cùng làm.
• Khất sĩ: tăng ni đi khất thực nhưng tịnh xá vẫn có việc dọn dẹp, vườn tược do người tu và Phật tử cùng làm.
• Nam tông Khmer: sư sãi quét dọn, giữ chùa, sửa chữa nhỏ, nhưng việc đào đất, làm ruộng theo luật thuộc về cư sĩ trong phum sóc.

Góc nhìn hôm nay: nhìn thấy chấp tác khi đi chùa

Đến chùa vào buổi sáng, khoảng 7 đến 10 giờ, rất hay gặp cảnh chấp tác: hàng người quét lá trên sân gạch, vài vị cúi trong vườn rau sau chùa, mùi tương, mùi dưa từ bếp. Đó cũng là giờ dễ gặp người để hỏi chuyện — nhưng hãy hỏi lúc họ dừng tay, đừng chen vào giữa việc.

Những chi tiết nên tìm ở một ngôi chùa cổ để thấy dấu vết của nếp lao động: giếng chùa và chỗ rửa; vườn rau, ao chùa sau nhà tăng; dãy chum tương, chum nước; trên văn bia, những dòng ghi ruộng tam bảo. Ở một số chùa còn treo câu "Một ngày không làm, một ngày không ăn" ở trai đường hay nhà tăng.

Đọc thêm: kinh Pháp Bảo Đàn (đoạn Huệ Năng giã gạo); các bản dịch Bách Trượng thanh quy; với chùa làng Việt, xem phần văn bia ghi ruộng chùa trong các tập thác bản văn khắc Hán Nôm của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.