Ở chùa Bắc tông Việt Nam, con đường xuất gia thường qua ba chặng: vào chùa làm chú tiểu (hay chú điệu) học việc và học kinh, thọ mười giới sa di sau khi đã ở chùa một thời gian, rồi khi đủ 20 tuổi và được thầy cho phép thì thọ giới cụ túc để thành tỳ kheo (tăng) hoặc tỳ kheo ni (ni). Riêng ni giới có thêm chặng thức xoa ma na hai năm trước khi thọ cụ túc. Thời gian giữa các chặng không cố định: tuỳ tuổi lúc vào chùa, tuỳ thầy và tuỳ kỳ giới đàn.
Những tên gọi trên đường xuất gia
| Chặng | Tên gọi thường gặp | Giới giữ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mới vào chùa | Tịnh nhân, hành giả, điệu | Năm giới hoặc tám giới | Ở chùa học việc, chưa chính thức xuất gia |
| Đã xuống tóc | Chú tiểu, chú điệu (nam); điệu, cô tiểu (nữ) | Mười giới sa di (khi đã thọ) | Tên gọi đổi theo vùng |
| Sa di / sa di ni | Sa di (nam), sa di ni (nữ) | Mười giới | Thọ ở chùa hoặc tại giới đàn |
| Thức xoa ma na | Chỉ có ở ni giới | Mười giới và sáu pháp | Hai năm học giới trước cụ túc |
| Tỳ kheo / tỳ kheo ni | Đại đức, sư cô (theo Giáo hội) | Theo luật Tứ Phần: 250 giới (tăng), 348 giới (ni) | Từ đủ 20 tuổi, thọ tại giới đàn |
Tên gọi dân gian thay đổi theo miền. Bắc Bộ quen nói "chú tiểu", Huế và miền Trung hay nói "chú điệu", "o điệu"; Nam Bộ dùng cả hai. "Tiểu" và "điệu" là gọi theo chặng tu, không phải chức vụ.
Chặng đầu: vào chùa, xuống tóc, nhận pháp danh
Người muốn xuất gia trước hết phải có thầy bổn sư — vị thầy nhận mình làm đệ tử, chịu trách nhiệm dạy dỗ. Ở chùa Việt, phần lớn người xuất gia vào chùa từ khi còn nhỏ hoặc tuổi thiếu niên, ở với thầy, làm việc chùa và học kinh. Với người chưa thành niên, việc vào chùa cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; Giáo hội Phật giáo Việt Nam có quy định riêng về việc nhận người xuất gia, mỗi chùa áp dụng theo đó.
Sau một thời gian thử thách — có khi vài tháng, có khi vài năm — thầy làm lễ thế phát (xuống tóc). Ở nhiều chùa Bắc Bộ xưa, chú tiểu còn để một chỏm tóc nhỏ trên đỉnh đầu, đến khi thọ giới sa di mới cạo sạch; hình ảnh chú tiểu để chỏm còn gặp trong tranh và ảnh cũ.
Pháp danh, pháp tự, pháp hiệu
Lúc xuống tóc hay thọ giới, người xuất gia nhận pháp danh — tên trong đạo. Chữ đầu của pháp danh thường lấy theo bài kệ truyền thừa của dòng thiền mà chùa thuộc về: mỗi đời dùng một chữ trong bài kệ, nhờ đó nhìn tên là biết người ấy thuộc đời thứ mấy của dòng. Về sau có thể nhận thêm pháp tự và pháp hiệu khi thọ giới lớn hay khi được thầy ban. Đây cũng là cách đọc tên trên các tháp mộ trong vườn tháp: cùng một chữ đầu là cùng một thế hệ.
Sa di: mười giới và đời sống học việc
Sa di (phiên âm từ tiếng Phạn śrāmaṇera) là người xuất gia đã thọ mười giới. Mười giới sa di gồm:
- Không sát sinh.
- Không trộm cắp.
- Không dâm dục.
- Không nói dối.
- Không uống rượu.
- Không đeo hoa, thoa hương, trang sức.
- Không ca múa, không đi xem nghe ca múa.
- Không nằm ngồi giường cao rộng, sang trọng.
- Không ăn sai giờ.
- Không cầm giữ vàng bạc, tiền của.
Ở chùa Việt, giới thứ mười được hiểu theo thực tế: sa di không giữ tiền riêng làm của, việc chi tiêu đi qua thầy hoặc thường trụ (quỹ chung của chùa). Đời sống sa di là đời học việc: dậy sớm theo thời khoá, làm hương đăng, quét dọn, học thuộc các bài kinh nhật tụng và các bộ luật nhỏ dành cho người mới — nổi tiếng nhất là Tỳ Ni nhật dụng (các bài kệ ngắn đọc khi làm việc hằng ngày, từ lúc thức dậy, rửa mặt đến mặc áo) và Sa di luật nghi.
Sa di có thể thọ giới ngay tại chùa với thầy bổn sư làm lễ, hoặc tại giới đàn chung. Ở chùa có đông người tu, sa di học thêm tại các lớp sơ cấp, trung cấp Phật học do Giáo hội tổ chức.
Riêng ni giới: chặng thức xoa ma na
Theo luật Tứ Phần mà Phật giáo Bắc tông Việt Nam dùng, người nữ xuất gia sau khi làm sa di ni còn qua hai năm thức xoa ma na (phiên âm śikṣamāṇā, nghĩa là "người học pháp") trước khi thọ cụ túc. Trong hai năm này, ngoài mười giới còn giữ thêm sáu pháp. Mục đích theo luật là để người nữ có đủ thời gian chứng tỏ sự kiên định trước khi nhận giới lớn. Khi thọ cụ túc, tỳ kheo ni thọ giới trước cả hai bộ — ni bộ và tăng bộ — nên gọi là "nhị bộ tăng truyền giới".
Tỳ kheo: thọ giới cụ túc
Cụ túc giới (具足戒, "giới đầy đủ") là giới của người xuất gia trọn vẹn. Theo luật Tứ Phần, tỳ kheo giữ 250 giới, tỳ kheo ni giữ 348 giới. Điều kiện chung theo luật: đủ 20 tuổi (luật tính cả thời gian trong thai), có thầy bổn sư, đủ y bát, không mắc các trở ngại luật kể ra như nợ nần chưa trả, đang mang nghĩa vụ với triều đình, mắc bệnh nặng…
Ở Việt Nam hiện nay, giới cụ túc được truyền tại các đại giới đàn do Ban Trị sự Giáo hội các tỉnh, thành tổ chức theo kỳ. Người thọ giới phải qua kỳ khảo hạch về kinh luật. Sau khi thọ cụ túc, nhiều nơi truyền thêm Bồ Tát giới theo truyền thống Bắc tông. Từ đây, tăng ni bắt đầu tính hạ lạp: mỗi mùa an cư ba tháng trọn vẹn là thêm một tuổi hạ, và chỗ ngồi trong chùa xếp theo tuổi hạ chứ không theo tuổi đời.
Nam tông và Khất sĩ đi con đường ấy thế nào
| Bắc tông | Khất sĩ | Nam tông | |
|---|---|---|---|
| Luật dùng | Tứ Phần luật | Giới luật theo truyền thống của hệ phái | Luật tạng Pali |
| Số giới tỳ kheo | 250 | Theo quy định của hệ phái | 227 |
| Chặng đầu | Chú tiểu, sa di | Tập sự, sa di | Sa di (samanera) |
| Ni giới | Có đủ tỳ kheo ni | Có ni giới Khất sĩ | Truyền thống không còn dòng tỳ kheo ni; có các tu nữ giữ giới |
| Hoàn tục | Có thể, nhưng ít | Có thể | Phổ biến ở thanh niên Khmer sau một thời gian tu |
Với người Khmer Nam Bộ, đi tu một thời gian rồi hoàn tục là nếp của phum sóc, được xem như bước trưởng thành. Ở chùa Bắc tông người Việt, xuất gia thường được hiểu là lựa chọn suốt đời, dù luật không cấm hoàn tục.
Góc nhìn hôm nay: nhận ra các chặng tu khi đến chùa
Đi thăm chùa, có thể đoán khá đúng một người tu đang ở chặng nào nhờ vài dấu hiệu, dù mỗi chùa có thể khác:
- Y phục: chú tiểu, sa di thường mặc áo nhật bình hoặc áo vạt khâm màu nâu, lam hay xám; tỳ kheo khi hành lễ đắp y màu vàng hoặc nâu. Phân biệt chi tiết từng loại áo là chuyện riêng của pháp phục; ở đây chỉ cần nhớ màu y khi hành lễ nói khá rõ chặng tu.
- Việc đang làm: người làm hương đăng, quét điện, đánh chuông thời khoá thường là sa di hoặc tỳ kheo trẻ; vị chủ lễ, vị dẫn chúng tụng là các thầy có hạ lạp cao.
- Chỗ đứng trong hàng: khi lên điện hay vào trai đường, người đi cuối là người mới.
Muốn tìm hiểu thêm về luật, có thể đọc các bản dịch Tứ Phần luật, Sa di luật nghi và Tỳ Ni nhật dụng do Giáo hội Phật giáo Việt Nam hay các học viện Phật giáo ấn hành. Ở vườn tháp các tổ đình như Huế hay Hội An, đọc pháp danh trên tháp sẽ thấy rõ chữ truyền thừa nối từ đời này sang đời khác.
Câu hỏi thường gặp
Chú tiểu khác sa di thế nào?
Chú tiểu là cách gọi dân gian người nhỏ tuổi đã vào chùa, thường đã xuống tóc, đang học việc. Sa di là tên chính thức của người xuất gia đã thọ mười giới. Nhiều chú tiểu đã là sa di, nhưng có em mới vào chùa chưa thọ giới.
Bao nhiêu tuổi thì được thọ giới tỳ kheo?
Theo luật, người thọ giới cụ túc phải đủ 20 tuổi, có thầy bổn sư và được khảo hạch. Ở Việt Nam, giới cụ túc truyền tại các đại giới đàn do Giáo hội tổ chức theo kỳ. Thời gian từ sa di lên tỳ kheo tuỳ tuổi vào chùa và tuỳ thầy.
Tỳ kheo giữ bao nhiêu giới?
Theo luật Tứ Phần mà Bắc tông Việt Nam dùng, tỳ kheo giữ 250 giới, tỳ kheo ni giữ 348 giới. Phật giáo Nam tông theo Luật tạng Pali, tỳ kheo giữ 227 giới. Con số khác nhau do mỗi bộ luật chia điều khoản khác nhau.
Thức xoa ma na là gì?
Thức xoa ma na là chặng hai năm học giới dành riêng cho ni giới, nằm giữa sa di ni và tỳ kheo ni. Trong thời gian này người tu giữ mười giới và thêm sáu pháp. Tên gọi phiên âm từ tiếng Phạn, nghĩa là người đang học pháp.
Pháp danh của người xuất gia được đặt thế nào?
Pháp danh do thầy bổn sư đặt, chữ đầu thường lấy theo bài kệ truyền thừa của dòng thiền mà chùa thuộc về, mỗi đời một chữ. Nhờ đó nhìn pháp danh có thể biết người ấy thuộc thế hệ nào. Sau này có thể nhận thêm pháp tự, pháp hiệu.
Đi tu rồi có hoàn tục được không?
Luật Phật giáo cho phép người xuất gia xả giới hoàn tục. Ở chùa Khmer Nam Bộ, thanh niên tu một thời gian rồi hoàn tục là tập quán phổ biến. Ở chùa Bắc tông người Việt, xuất gia thường được hiểu là lựa chọn lâu dài nên hoàn tục ít gặp hơn.