Chùa Từ Đàm ở Huế có gốc từ am Ấn Tông do thiền sư Minh Hoằng Tử Dung, người Quảng Đông, lập cuối thế kỷ 17; năm 1841 vua Thiệu Trị đổi tên thành Từ Đàm vì kiêng chữ "Tông" trong tên huý của vua. Ngôi chùa có hai lớp lịch sử nổi bật: là nơi thiền sư Liễu Quán được thầy ấn chứng đầu thế kỷ 18, và là trụ sở của phong trào chấn hưng Phật học ở Trung Kỳ những năm 1930. Kiến trúc hiện nay phần lớn là của thế kỷ 20, nên đến Từ Đàm là để đọc lịch sử hơn là ngắm gỗ cổ.
Từ am Ấn Tông đến chùa Từ Đàm
Cuối thế kỷ 17, nhiều thiền sư từ Quảng Đông, Phúc Kiến theo thuyền buôn sang Đàng Trong. Chúa Nguyễn đón tiếp, vì cần một nền Phật giáo có tổ chức cho vùng đất mới. Thiền sư Minh Hoằng Tử Dung là một trong số đó. Ông dựng một am nhỏ trên vùng đồi phía nam kinh thành Phú Xuân, đặt tên là Ấn Tông. Năm lập chính xác các nguồn ghi không thống nhất, thường xếp vào khoảng thập niên 1690.
Năm 1703, chúa Nguyễn Phúc Chu ban biển "Sắc tứ Ấn Tông tự", nâng am lên hàng chùa được chúa bảo trợ. Đến năm 1841, vua Thiệu Trị lên ngôi. Tên huý của vua là Miên Tông, nên chữ "Tông" phải kiêng. Chùa được đổi tên thành Từ Đàm. "Từ" là lòng từ, "Đàm" là mây; có cách hiểu là "đám mây từ bi" che mát cho người. Kiêng huý đổi tên là chuyện thường thời Nguyễn: chùa Thiên Mụ cũng từng có lúc phải gọi là Linh Mụ vì kiêng chữ "Thiên".
| Mốc | Sự việc | Độ chắc của tư liệu |
|---|---|---|
| Khoảng thập niên 1690 | Thiền sư Tử Dung lập am Ấn Tông | Năm cụ thể chưa thống nhất |
| 1703 | Chúa Nguyễn Phúc Chu ban biển "Sắc tứ Ấn Tông tự" | Được nhiều tư liệu ghi |
| 1708 | Tử Dung ấn chứng cho Liễu Quán | Được ghi trong tiểu sử Liễu Quán |
| 1841 | Đổi tên Từ Đàm vì kiêng huý vua Thiệu Trị | Được nhiều tư liệu ghi |
| Thập niên 1930 | Trở thành trụ sở An Nam Phật học hội, trùng tu lớn | Có báo chí, văn bản của hội |
| 1951 | Nơi họp hội nghị thống nhất các hội Phật giáo ba miền | Có văn bản hội nghị |
Nơi Liễu Quán được ấn chứng
"Ấn chứng" là khi vị thầy xác nhận chỗ hiểu đạo của học trò là chân thật, cho phép người ấy truyền pháp. Theo tiểu sử thiền sư Liễu Quán, ông đến tham vấn Tử Dung ở Ấn Tông, được trao một câu hỏi thiền để quán chiếu nhiều năm, và năm 1708 được thầy ấn chứng. Từ đó Liễu Quán lập dòng thiền mang tên mình, về sau thành dòng lớn nhất xứ Huế.
Chuyện Liễu Quán và tổ đình Thiền Tôn đã có bài riêng ở nơi khác; ở đây chỉ cần nhớ một điều khi đứng ở Từ Đàm: đây là "nhà của thầy" trong mạch truyền thừa ấy. Nhiều chùa Huế và cả chùa Nam Bộ đọc kệ truyền pháp của Liễu Quán, nên Từ Đàm là một trong những điểm gốc mà người nghiên cứu dòng thiền miền Trung hay tìm về.
Chấn hưng Phật học: vì sao một ngôi chùa trở thành trung tâm
Cuối thế kỷ 19, Phật giáo cả nước suy yếu: chùa mất ruộng, tăng đoàn phân tán, thiếu trường lớp, nhiều nơi nặng cúng bái hơn học giáo lý. Từ khoảng thập niên 1920, ở cả ba miền xuất hiện phong trào chấn hưng Phật học: lập hội, mở trường, ra báo, dịch kinh sang quốc ngữ.
Ở Trung Kỳ, An Nam Phật học hội ra đời năm 1932 tại Huế, quy tụ cả tăng sĩ lẫn cư sĩ trí thức; một trong những người sáng lập là cư sĩ, bác sĩ Lê Đình Thám. Hội ra tạp chí Viên Âm, mở các lớp Phật học cho tăng và cho cư sĩ, và lập các đoàn thanh niên Phật tử — tiền thân của tổ chức Gia đình Phật tử về sau. Hội chọn chùa Từ Đàm làm trụ sở và trùng tu lớn ngôi chùa vào giữa thập niên 1930.
Năm 1951, Từ Đàm là nơi họp hội nghị của đại biểu các tập đoàn Phật giáo ba miền, lập ra một tổ chức chung cấp toàn quốc. Cũng tại hội nghị này, lá cờ Phật giáo năm sắc được chọn dùng chính thức ở Việt Nam. Ngày nay, lá cờ ấy treo ở hầu hết chùa Bắc tông trong nước; khi nhìn thấy nó trên sân Từ Đàm, nên biết đây là nơi nó được chấp nhận lần đầu.
Bài này chỉ dừng ở góc tổ chức và văn hoá. Từ Đàm còn gắn với nhiều sự kiện của thế kỷ 20 mà wiki này không bàn.
Kiến trúc hôm nay: đọc một ngôi chùa thế kỷ 20
Người quen chùa gỗ cổ có thể hơi bất ngờ: chánh điện Từ Đàm là công trình được xây lại trong thế kỷ 20, dùng gạch và bê tông, nhưng giữ dáng chùa Huế. Đây không phải điều đáng tiếc mà là một tư liệu: Từ Đàm cho thấy người Huế giữa thế kỷ 20 nghĩ một ngôi chùa "hiện đại" nên trông thế nào.
Những gì nên nhìn
- Mái chồng hai tầng. Mái chia hai cấp, tầng trên nhỏ hơn, tạo khe sáng ở giữa. Đây là dáng mái quen của chùa Huế, ở đây được làm lại trên khung bê tông.
- Bờ nóc và đầu đao. Trang trí đắp nổi, khảm mảnh sành sứ — kỹ thuật "khảm sành" đặc trưng của Huế, dùng mảnh chén bát vỡ ghép thành rồng, mây, pháp luân.
- Sân rộng trước chánh điện. Sân lớn bất thường so với một chùa vườn Huế. Lý do nằm ở chức năng: nơi đây từng là chỗ tụ họp hội đoàn, cần không gian cho nhiều người.
- Cây bồ đề. Trong khuôn viên có cây bồ đề lớn; theo tư liệu của chùa, cây được chiết từ dòng bồ đề ở Ấn Độ. Đây là chi tiết được nhiều người hỏi, nhưng không cần gán cho nó điều gì hơn ý nghĩa tưởng niệm.
So với chùa vườn quanh đó
Từ Hiếu, Thiền Tôn, Quốc Ân giữ lối chùa vườn: thấp, khuất trong cây, bố cục khép kín quanh sân trong. Từ Đàm thì mở ra phía trước, có mặt tiền, có sân lớn. Đi một vòng các chùa vùng này rồi đứng ở Từ Đàm, có thể thấy rõ chùa Huế đã đổi vai thế nào: từ nơi ẩn tu của một vị thầy thành trụ sở của một tổ chức.
Cách đến thăm Từ Đàm
Chùa nằm trên đường Sư Liễu Quán, phía nam ga Huế, cách trung tâm chừng mười phút đi xe. Vùng này có thể đi bộ nối nhiều chùa: Từ Đàm, Quốc Ân, Báo Quốc nằm khá gần nhau; Thiền Tôn và Từ Hiếu xa hơn một chút về phía tây nam.
- Buổi sáng là giờ yên tĩnh. Sân rộng nắng rất gắt từ khoảng 10 giờ.
- Đi từ cổng thẳng vào sân, xem mặt tiền chánh điện và bờ mái trước, rồi vào điện lễ Phật.
- Ra hai bên và phía sau tìm nhà Tổ, nơi thờ các đời tổ, trong đó có tổ khai sơn Tử Dung.
- Nếu chùa đang có khoá học hay lễ, đứng ngoài quan sát, không chen vào.
Từ Đàm là chùa đang hoạt động mạnh, có nhiều sinh hoạt Phật tử. Mặc kín đáo, nói khẽ, hỏi trước khi chụp ảnh người. Giờ mở cửa và khu vực được vào nên hỏi văn phòng chùa.
Góc nhìn hôm nay
Bài học của Từ Đàm là một ngôi chùa có thể quan trọng vì những gì đã diễn ra ở đó, không chỉ vì tuổi gỗ. Khi đánh giá một ngôi chùa "mới xây lại", hãy hỏi thêm: ở đây đã có ai, đã nghĩ gì, đã làm gì. Câu trả lời ở Từ Đàm dài hơn nhiều so với vẻ ngoài.
Muốn đọc tiếp, nguồn tốt nhất là Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang, phần về các thiền sư Trung Hoa vào Đàng Trong và phần phong trào chấn hưng. Các số tạp chí Viên Âm thập niên 1930 một phần đã được số hoá ở các thư viện, cho thấy người Huế thời ấy viết về Phật học bằng quốc ngữ thế nào. Khi đến chùa, tìm ba thứ: biển tên chùa, bàn thờ tổ Tử Dung ở nhà Tổ, và cây bồ đề trong sân.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Từ Đàm có từ năm nào?
Chùa khởi đầu là am Ấn Tông do thiền sư Minh Hoằng Tử Dung lập vào khoảng thập niên 1690; năm lập chính xác các nguồn không thống nhất. Năm 1703 chúa Nguyễn Phúc Chu ban biển "Sắc tứ Ấn Tông tự".
Vì sao chùa Ấn Tông đổi tên thành Từ Đàm?
Năm 1841 vua Thiệu Trị lên ngôi, tên huý là Miên Tông, nên chữ "Tông" phải kiêng. Chùa được đổi tên là Từ Đàm, thường hiểu là "đám mây từ bi". Kiêng huý đổi tên là lệ phổ biến thời Nguyễn.
Chùa Từ Đàm có vai trò gì trong Phật giáo Việt Nam?
Đây là nơi thiền sư Tử Dung ấn chứng cho Liễu Quán năm 1708, mở đầu dòng thiền lớn nhất xứ Huế. Thập niên 1930, chùa là trụ sở An Nam Phật học hội, trung tâm phong trào chấn hưng Phật học ở Trung Kỳ. Năm 1951, hội nghị thống nhất các hội Phật giáo ba miền họp tại đây.
Lá cờ Phật giáo được chọn ở đâu?
Lá cờ Phật giáo năm sắc được chọn dùng chính thức ở Việt Nam tại hội nghị Phật giáo toàn quốc họp ở chùa Từ Đàm, Huế, năm 1951. Từ đó cờ được treo ở hầu hết các chùa Bắc tông trong nước.
Chùa Từ Đàm ở đâu, đi thế nào?
Chùa nằm trên đường Sư Liễu Quán, phía nam ga Huế, cách trung tâm thành phố khoảng mười phút đi xe. Có thể ghép cùng chùa Quốc Ân và Báo Quốc trong một buổi sáng vì ba chùa ở gần nhau.