Chùa Việt từ lâu đã làm việc thiện cho làng xóm: chữa bệnh bằng thuốc nam, nhận nuôi trẻ mồ côi, trẻ bị bỏ rơi, cưu mang người già không nơi nương tựa, nấu cơm cho người nghèo. Gốc của truyền thống này là ý niệm bi điền trong Phật giáo — giúp người khổ cũng là một "ruộng phước" — cùng hình mẫu thiền sư thầy thuốc Tuệ Tĩnh thời Trần với chủ trương "thuốc nam chữa người nam". Ngày nay việc thiện của chùa có ba dạng phổ biến: phòng khám đông y (thường mang tên Tuệ Tĩnh đường), mái ấm nuôi trẻ, và bếp ăn từ thiện. Muốn góp sức thì hỏi thẳng văn phòng chùa xem đang cần gì, góp qua sổ sách của chùa.
Bi điền: vì sao chùa làm việc thiện
Kinh sách Phật giáo Bắc tông hay nói đến ba loại "ruộng phước" (phước điền): kính điền là cúng dường Tam Bảo, ân điền là báo đáp ơn cha mẹ, thầy, và bi điền là giúp đỡ người nghèo khổ, bệnh tật. Hình ảnh "ruộng" nói rằng việc tốt gieo xuống sẽ nảy mầm. Ý niệm bi điền giải thích vì sao chùa không chỉ là nơi thờ Phật mà còn là nơi người khó khăn tìm đến.
Ở Trung Hoa thời Đường từng có các bi điền viện gắn với chùa để nuôi người nghèo, người bệnh. Ở Việt Nam, sử không chép nhiều về thiết chế như vậy, nhưng văn bia, truyện kể và tập quán làng xã cho thấy chùa làng thường là nơi nương náu của người cơ nhỡ.
Thuốc nam trong chùa: từ Tuệ Tĩnh đến Tuệ Tĩnh đường
Thiền sư Tuệ Tĩnh
Tuệ Tĩnh là thiền sư sống vào khoảng thế kỷ 14, quê ở vùng Cẩm Giàng (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng). Ông được tôn là ông tổ của nền thuốc nam, với chủ trương nổi tiếng "Nam dược trị Nam nhân" — dùng cây thuốc nước Nam chữa bệnh cho người nước Nam. Các sách được truyền là của ông hoặc gắn với ông gồm Nam dược thần hiệu và Hồng Nghĩa giác tư y thư. Năm sinh năm mất, hành trạng và phần tác giả các sách còn nhiều ý kiến khác nhau giữa các nhà nghiên cứu; truyền rằng cuối đời ông bị đưa sang phương Bắc và mất ở đó.
Điều chắc chắn hơn cả là hình mẫu: một nhà sư biết thuốc, trồng thuốc, chữa bệnh cho dân. Ở Hải Phòng (vùng Cẩm Giàng cũ) có đền thờ Tuệ Tĩnh, là nơi giới đông y hay tìm về.
Truyền thuyết thầy chùa chữa bệnh
Dân gian còn nhiều truyện về các thiền sư chữa bệnh, nổi tiếng nhất là chuyện thiền sư Minh Không chữa bệnh "hoá hổ" cho vua Lý Thần Tông, gắn với chùa Keo và vài ngôi chùa khác. Đây là truyền thuyết, không phải ghi chép y học; nhưng nó cho thấy người xưa quen nhìn nhà sư như người biết chữa bệnh.
Tuệ Tĩnh đường ngày nay
Nhiều chùa hiện nay có phòng khám, phòng thuốc đông y miễn phí hoặc thu phí thấp cho người nghèo, thường đặt tên Tuệ Tĩnh đường để nhớ ông tổ thuốc nam. Người khám bệnh có thể là tăng ni có học y, hoặc y bác sĩ, lương y là Phật tử đến làm công quả. Một số chùa còn giữ vườn cây thuốc nam trong khuôn viên. Phòng khám như vậy phải hoạt động theo quy định về khám chữa bệnh của Nhà nước; người bệnh nặng vẫn cần đến cơ sở y tế.
Chùa nuôi trẻ: từ chú tiểu được nhận về đến mái ấm
Từ xưa, trẻ bị bỏ rơi trước cổng chùa hay trẻ mồ côi trong làng thường được nhà chùa nhận nuôi. Không ít vị sư nổi tiếng trong lịch sử, theo truyện kể và hành trạng, vào chùa từ khi còn nhỏ vì cảnh nhà khó khăn. Trẻ lớn lên ở chùa có thể xuất gia, cũng có thể ra đời làm việc khác — chùa không bắt buộc.
Ngày nay, nhiều chùa có mái ấm, nhà nuôi dạy trẻ mồ côi, trẻ khuyết tật, trẻ có hoàn cảnh khó khăn. Các cơ sở này, nếu nuôi dưỡng trẻ lâu dài, phải đăng ký và hoạt động theo pháp luật về trợ giúp xã hội, chịu sự kiểm tra của cơ quan chức năng. Trẻ được đi học ở trường phổ thông như mọi trẻ khác; nhà chùa lo ăn ở, chăm sóc, dạy thêm đạo đức.
Bên cạnh đó là các lớp học tình thương ở chùa — truyền thống nối dài từ thời chùa là trường học của làng — dạy chữ, dạy kỹ năng cho trẻ không có điều kiện đến trường đầy đủ.
Bếp ăn, phát gạo và cưu mang người già
| Hình thức | Cách làm thường gặp | Ai làm |
|---|---|---|
| Bếp ăn từ thiện | Nấu cơm chay phát ở bệnh viện, khu trọ, hoặc quán cơm giá tượng trưng | Tăng ni điều phối, Phật tử công quả nấu và phát |
| Phát gạo, quà | Dịp Tết, mùa lũ, ngày lễ lớn; phát theo danh sách từ địa phương | Chùa phối hợp với xã, phường, hội đoàn |
| Dưỡng lão | Cưu mang người già neo đơn ở lại chùa hoặc trong nhà dưỡng lão của chùa | Chùa, có đăng ký nếu quy mô lớn |
| Cứu trợ thiên tai | Quyên góp và mang hàng đến vùng bão lũ | Giáo hội các cấp, chùa, đạo tràng |
| Hiến máu, phát thuốc | Tổ chức tại sân chùa | Chùa phối hợp với cơ quan y tế |
Ở chùa Khmer Nam Bộ, việc giúp người nghèo trong phum sóc thường thông qua ban quản trị chùa và các dịp lễ lớn, khi bà con mang cơm đến chùa và chùa phân phát lại cho người khó khăn.
Góp sức đúng chỗ: vài nguyên tắc
Lòng tốt dễ bị lãng phí hoặc bị lợi dụng nếu không đi đúng đường. Mấy điều nên nhớ:
- Hỏi trước chùa cần gì. Một mái ấm có khi thừa mì gói mà thiếu sữa cho trẻ nhỏ, thiếu sách vở, thiếu người dạy kèm. Gọi văn phòng chùa hoặc đến hỏi trực tiếp.
- Góp qua sổ của chùa. Đóng góp nên được ghi nhận vào sổ sách thường trụ hoặc sổ của cơ sở, không đưa qua tay người lạ đứng ở cổng.
- Thuốc men đưa qua phòng khám. Không tự mang thuốc tây phát cho người bệnh; nếu muốn góp thuốc, hỏi phòng khám của chùa loại nào cần và còn hạn dùng.
- Tôn trọng trẻ. Khi thăm mái ấm, không chụp ảnh mặt trẻ để đăng mạng xã hội nếu chưa được cơ sở đồng ý; không tự ý đưa trẻ ra ngoài; không hứa hẹn điều không làm được.
- Góp công cũng quý như góp của. Dạy học, nấu ăn, khám bệnh, sửa nhà — kỹ năng của mình có khi giúp được nhiều hơn tiền.
- Cảnh giác lời kêu gọi giả. Kêu gọi quyên góp qua tài khoản cá nhân, nhân danh một ngôi chùa mà không kiểm chứng được, cần gọi thẳng cho chùa đó để hỏi.
Góc nhìn hôm nay: nhìn một ngôi chùa qua việc thiện của nó
Đi thăm chùa, để ý những chi tiết nằm ngoài điện thờ: một gian nhà có tủ thuốc, bảng tên phòng khám; dãy phòng học với bàn ghế trẻ con; một góc vườn trồng ngải cứu, tía tô, lá lốt — cây thuốc quen thuộc của người Việt. Chúng cho thấy ngôi chùa đang làm gì cho người quanh nó.
Người quan tâm lịch sử y học dân tộc có thể ghé đền thờ Tuệ Tĩnh ở Hải Phòng (vùng Cẩm Giàng cũ) và tìm đọc các bản dịch, khảo cứu về Nam dược thần hiệu, Tuệ Tĩnh toàn tập do các nhà xuất bản y học ấn hành. Người muốn hiểu ý niệm phước điền có thể tìm trong các kinh sách Bắc tông nói về bố thí.
Câu hỏi thường gặp
Tuệ Tĩnh là ai?
Tuệ Tĩnh là thiền sư sống khoảng thế kỷ 14, quê vùng Cẩm Giàng (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng), được tôn là ông tổ thuốc nam với chủ trương Nam dược trị Nam nhân. Các sách Nam dược thần hiệu, Hồng Nghĩa giác tư y thư được truyền là của ông. Niên đại và hành trạng của ông còn nhiều ý kiến khác nhau.
Tuệ Tĩnh đường là gì?
Tuệ Tĩnh đường là tên thường đặt cho phòng khám, phòng thuốc đông y của chùa, phục vụ miễn phí hoặc thu phí thấp cho người nghèo. Tên gọi để nhớ thiền sư Tuệ Tĩnh, ông tổ thuốc nam. Phòng khám phải hoạt động theo quy định về khám chữa bệnh.
Bi điền là gì?
Bi điền là một trong ba loại ruộng phước trong kinh sách Phật giáo Bắc tông, chỉ việc giúp đỡ người nghèo khổ, bệnh tật. Hai loại kia là kính điền (cúng dường Tam Bảo) và ân điền (báo ơn cha mẹ, thầy). Ý niệm này giải thích vì sao chùa làm việc thiện.
Muốn quyên góp cho chùa nuôi trẻ mồ côi thì làm thế nào?
Nên liên hệ trực tiếp văn phòng chùa hoặc mái ấm để hỏi đang cần gì, rồi góp qua sổ sách chính thức của cơ sở. Góp hiện vật đúng nhu cầu thường có ích hơn góp ngẫu nhiên. Khi thăm trẻ, không chụp ảnh đăng mạng khi chưa được đồng ý.
Chùa nuôi trẻ có phải đăng ký không?
Cơ sở nuôi dưỡng trẻ lâu dài, dù do chùa lập, phải đăng ký và hoạt động theo pháp luật về trợ giúp xã hội, chịu sự kiểm tra của cơ quan chức năng. Trẻ được đi học phổ thông như mọi trẻ khác. Người góp sức có thể hỏi chùa về giấy phép của cơ sở.