Chùa Xà Tón (tên Khmer thường phiên là Xvayton) là ngôi chùa Khmer cổ ở khu trung tâm Tri Tôn, vùng Bảy Núi của An Giang. Chùa nổi tiếng không phải vì quy mô mà vì là nơi lưu giữ kho kinh lá buông — kinh Phật và văn bản cổ chép bằng mũi dùi trên lá cây buông — và là một trong những nơi gìn giữ nghề chép kinh lá buông của người Khmer An Giang, nghề đã được ghi danh di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia. Đến Xà Tón, thứ đáng xem nhất là một bộ kinh lá buông thật, nếu được nhà chùa cho xem.
Xà Tón, Xvayton và Tri Tôn
Người Việt gọi là chùa Xà Tón; người Khmer gọi theo tên Khmer, thường phiên là Xvayton (Svay Ton). Trong tiếng Khmer, svay là cây xoài. Nhiều người cho rằng chính tên địa danh Tri Tôn cũng là cách đọc Việt hoá từ cùng gốc Khmer này — một giả thuyết hợp lý về âm, nhưng nên hiểu là cách giải thích phổ biến chứ chưa có văn bản xác nhận.
Chùa nằm ngay trong khu dân cư trung tâm Tri Tôn, giữa cộng đồng Khmer đông đúc của vùng Bảy Núi (Thất Sơn). Đây là vùng hiếm hoi ở đồng bằng sông Cửu Long có núi, với chùa Khmer nằm ở chân núi, trên giồng đất, bên ruộng thốt nốt — một cảnh quan khác hẳn chùa Khmer vùng Sóc Trăng, Trà Vinh cũ nằm trên đất phẳng.
Kinh lá buông là gì
Kinh lá buông là văn bản viết trên lá cây buông, một loài cây thuộc họ Cau lá to hình quạt, mọc ở vùng Bảy Núi. Trước khi giấy và in ấn phổ biến, lá buông là "giấy" của người Khmer và nhiều dân tộc Đông Nam Á theo Phật giáo Nam tông. Một bộ kinh gồm nhiều lá thon dài, xâu dây qua lỗ ở hai đầu, kẹp giữa hai thanh gỗ để giữ phẳng.
Nội dung được chép trên lá buông không chỉ là kinh Phật bằng tiếng Pali. Tư liệu khảo sát cho thấy các bộ lá buông của người Khmer còn chứa truyện cổ, luật tục, kiến thức y học dân gian, thiên văn và lịch pháp. Vì thế, kho lá buông ở một ngôi chùa giống như thư viện của cả phum sóc qua nhiều đời.
Chép kinh lá buông: từ chiếc lá đến trang kinh
Nghề chép kinh lá buông đòi hỏi nhiều công đoạn, mỗi công đoạn làm hỏng là phải bỏ cả lá. Quy trình theo mô tả của các tư liệu nghiên cứu và người làm nghề, tóm lược:
- Chọn lá: lấy đọt lá buông non vừa độ, chưa xoè hẳn, lá mềm và dẻo.
- Xử lý: tách từng phiến lá, luộc hoặc hấp cho mềm và bền, rồi phơi khô.
- Ép phẳng: xếp lá thành chồng, ép chặt để lá thẳng, không cong vênh.
- Cắt khổ, dùi lỗ: cắt lá thành thanh dài đều nhau, dùi lỗ để xâu dây.
- Khắc chữ: dùng mũi dùi nhọn bằng kim loại khắc chữ lên mặt lá. Nét khắc phải đều tay, không làm rách lá — sai một chữ khó sửa.
- Làm hiện chữ: xoa lên mặt lá hỗn hợp mực màu tối (thường làm từ muội, than trộn dầu); mực ăn vào nét khắc, rồi lau sạch mặt lá, chữ hiện lên.
- Đóng bộ: xâu dây, kẹp thanh gỗ, có khi sơn mép lá để bảo quản.
Người chép phải biết chữ Khmer, chữ Pali và hiểu nội dung mình chép. Xưa kia đây là công việc của sư sãi và những người được học chữ trong chùa — một lý do khác cho thấy chùa Khmer là trường học thật sự.
| So sánh | Kinh lá buông Khmer | Kinh in mộc bản ở chùa Việt Bắc Bộ |
|---|---|---|
| Vật liệu | Lá buông đã xử lý | Giấy dó in từ ván gỗ khắc |
| Cách tạo chữ | Khắc tay từng chữ bằng mũi dùi | Khắc ngược trên ván rồi in nhiều bản |
| Chữ viết | Chữ Khmer, ngôn ngữ Pali và Khmer | Chữ Hán, chữ Nôm |
| Số bản | Mỗi bộ là một bản chép tay | Một bộ ván in được nhiều bản |
| Truyền thống | Phật giáo Nam tông | Phật giáo Bắc tông |
Vì sao nghề này cần được giữ
Lá buông bền hơn giấy trong khí hậu nóng ẩm nếu được bảo quản tốt, nhưng vẫn bị côn trùng, ẩm mốc, thời gian làm hỏng. Mỗi thế hệ phải chép lại những bộ đã mục để giữ văn bản. Khi người biết chép ngày càng ít, cả mạch truyền văn bản có nguy cơ đứt.
Nghề viết chữ, chép kinh trên lá buông của người Khmer An Giang đã được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Một số chùa ở Tri Tôn, Tịnh Biên, trong đó có Xà Tón, là nơi lưu giữ lá buông và truyền nghề cho lớp trẻ. Khi nghe nhà chùa nhắc đến các lớp dạy chép lá buông, đó là cách di sản được giữ bằng người, không chỉ bằng tủ kính.
Đến Xà Tón: xem gì, hỏi thế nào
Ngoài kho lá buông, Xà Tón có đủ các thành phần của chùa Khmer: cổng mái nhọn có Naga, chánh điện quay hướng đông trên nền cao, đá sima quanh chánh điện, sala, tháp cốt và cây cổ thụ. Nhưng lý do chính để đến là lá buông, nên:
- Hỏi lịch sự người trong chùa hoặc ban quản trị xem có thể được xem lá buông không. Kinh là vật thiêng và vật quý; được cho xem là một đặc ân, không phải quyền.
- Không tự cầm lá kinh. Nếu được phép, để người trong chùa lật giúp; tay có mồ hôi, dầu dễ làm hỏng lá.
- Không chụp flash vào lá kinh.
- Không đặt kinh xuống sàn, không bước qua kinh — trong văn hoá Phật giáo Nam tông, kinh sách được đặt ở chỗ cao.
Những điều cơ bản khác vẫn giữ: cởi giày dép trước chánh điện, ăn mặc kín đáo, không vào khu nhà ở của sư.
Ghép Xà Tón với vùng Bảy Núi
Xà Tón là cửa vào văn hoá Khmer vùng Bảy Núi. Ở vùng này có thể ghép thêm:
- Các chùa Khmer chân núi quanh Tri Tôn, Tịnh Biên, mỗi chùa một sắc thái.
- Ruộng thốt nốt: hàng cây thốt nốt bên ruộng lúa là cảnh đặc trưng, gắn với nghề nấu đường thốt nốt của người Khmer.
- Lễ hội đua bò Bảy Núi: tổ chức quanh dịp lễ Sene Dolta (khoảng tháng Tám âm lịch), là sinh hoạt văn hoá Khmer nổi tiếng của vùng. Chi tiết thời gian, địa điểm mỗi năm theo thông báo của địa phương.
Góc nhìn hôm nay: thư viện bằng lá
Người quen nghĩ di sản chùa là tượng, chuông, bia đá sẽ thấy Xà Tón mở ra một loại di sản khác: chữ viết. Một bộ lá buông chứa trí nhớ của cả cộng đồng, và nó chỉ sống được khi còn người biết đọc, biết chép. Đây cũng là điểm chung với kho mộc bản ở chùa Việt Bắc Bộ: chùa là nơi giữ chữ.
Mang về được gì: hình dung rõ một trang kinh lá buông được làm ra thế nào, và một phép lịch sự khi xem kinh — không tự cầm, không đặt xuống sàn. Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các khảo cứu về văn bản lá buông Khmer Nam Bộ và hồ sơ di sản phi vật thể của tỉnh An Giang.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Xà Tón ở đâu?
Chùa Xà Tón nằm ở khu trung tâm Tri Tôn, vùng Bảy Núi của tỉnh An Giang. Chùa ở giữa khu dân cư Khmer, dễ tìm trên bản đồ bằng tên "chùa Xà Tón".
Kinh lá buông là gì?
Là văn bản viết bằng cách khắc chữ lên lá cây buông đã xử lý, rồi xoa mực cho chữ hiện lên. Nội dung gồm kinh Phật tiếng Pali và cả truyện cổ, luật tục, y học dân gian của người Khmer.
Lá buông được làm thành trang kinh thế nào?
Lá buông non được tách, luộc hoặc hấp, phơi khô, ép phẳng, cắt khổ và dùi lỗ. Người chép khắc chữ bằng mũi dùi nhọn, xoa hỗn hợp mực rồi lau sạch, sau đó xâu dây và kẹp gỗ thành bộ.
Có được xem kinh lá buông ở chùa Xà Tón không?
Có thể hỏi lịch sự người trong chùa hoặc ban quản trị. Kinh là vật thiêng và quý, nên nếu được cho xem thì để người trong chùa lật giúp, không tự cầm và không chụp flash.
Tri Tôn có phải là tên gốc Khmer không?
Nhiều người cho rằng tên Tri Tôn và tên chùa Xà Tón cùng bắt nguồn từ tên Khmer Xvayton (Svay Ton). Đây là cách giải thích phổ biến dựa trên âm đọc, chưa có văn bản cổ xác nhận chắc chắn.