Du lịch chùa có trách nhiệm là đi sao cho ngôi chùa còn nguyên cho người sau: không viết, khắc lên tường, cột, tháp; không sờ, xoa, nhét tiền vào tượng; không thắp hương sát tượng gỗ; không leo lên bệ, rùa đá, tháp; không tự rập bia; không mang gạch ngói, mảnh gốm ra khỏi phế tích và không mua cổ vật trôi nổi quanh di tích. Phần lớn hư hại ở chùa cổ không đến từ một lần phá lớn mà từ hàng nghìn lần chạm nhỏ của khách có thiện ý.
Vì sao một cái chạm cũng thành chuyện
Một pho tượng gỗ sơn son thếp vàng ba trăm năm tuổi có lớp sơn ta (nhựa cây sơn) và vàng quỳ mỏng như giấy. Một bàn tay chạm vào để lại mồ hôi, dầu da; một lần thì không sao, nhưng một ngôi chùa nổi tiếng đón hàng nghìn lượt khách mỗi ngày lễ. Chỗ tay người hay xoa — đầu rùa đội bia, bàn chân tượng, tay sư tử đá — dần mòn bóng, mất chi tiết chạm. Ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, các bia tiến sĩ trên lưng rùa đá đã phải rào lại chính vì thói quen xoa đầu rùa.
Chùa cổ khác bảo tàng ở chỗ hiện vật không nằm sau kính. Tượng, bia, chuông, khung gỗ đều ở ngay tầm tay. Sự bảo vệ duy nhất là ý thức của người đến.
Bảng: việc hay làm, hại gì, làm gì thay
| Việc hay gặp | Hại gì | Làm thay |
|---|---|---|
| Viết, khắc tên lên tường, cột, thân tháp, lá cây trong chùa | Vết khắc trên gạch, đá không xoá được; sơn, bút dạ thấm vào vật liệu xốp như đá ong, gạch nung | Ghi lại kỷ niệm trong sổ cảm tưởng nếu có, hoặc trong ảnh |
| Xoa đầu tượng, rùa đá, sư tử đá "lấy may" | Mòn chi tiết chạm, bong sơn thếp | Chỉ nhìn; chụp ảnh chi tiết để xem kỹ |
| Nhét, dán tiền lẻ vào tay tượng, kẽ tượng, khe hoành phi | Trầy lớp sơn, giữ ẩm, kéo côn trùng; keo dán làm bong mặt | Đặt vào hòm công đức nếu muốn góp, không đặt lên tượng |
| Thắp hương, đốt nến sát tượng gỗ, cắm hương vào khe gỗ | Muội khói phủ đen tượng, hoành phi, bích hoạ; nguy cơ cháy công trình gỗ | Thắp ở bát hương chung đã đặt sẵn, vừa đủ, không đốt vàng mã trong chùa cổ |
| Leo lên bệ tượng, lan can đá, rùa đá, bậc tháp để chụp ảnh | Nứt, gãy lan can chạm; xô lệch bệ; nguy hiểm cho chính người leo | Chụp từ dưới, lùi xa thêm vài bước |
| Tự rập bia (in thác bản) bằng giấy và mực | Chà mạnh, giấy ướt, mực thấm làm mòn chữ khắc vốn đã mờ | Chụp ảnh bia với ánh sáng xiên; muốn có bản rập thì tra kho thác bản của Viện Nghiên cứu Hán Nôm |
| Nhặt gạch vỡ, mảnh ngói, mảnh gốm ở nền chùa cổ, phế tích tháp | Mất dữ liệu khảo cổ: vị trí của mảnh vỡ là thông tin về niên đại | Để nguyên chỗ; thấy hiện vật lộ ra thì báo nhà chùa hoặc ban quản lý |
| Mua "đồ cổ" bày bán quanh di tích | Có thể là đồ bị lấy cắp từ chùa, đình; mua là tiếp tay | Không mua đồ không rõ nguồn gốc; mua đồ thủ công mới của làng nghề |
| Dùng đèn chớp chụp bích hoạ, tượng sơn | Ánh sáng mạnh lặp đi lặp lại góp phần làm phai màu | Tắt đèn chớp, tăng độ nhạy máy ảnh |
| Thả cá, rùa lạ xuống ao chùa | Loài ngoại lai như rùa tai đỏ lấn loài bản địa, làm đục ao, phá sen | Không thả gì vào ao; ngắm sen, ngắm cá đã có |
Những chỗ dễ tổn thương nhất trong một ngôi chùa
Tượng gỗ và tượng đất
Phần lớn tượng chùa Bắc Bộ làm bằng gỗ mít hoặc đất luyện, phủ sơn ta và thếp vàng, bạc. Lớp sơn chịu được thời gian nếu khô ráo và ít chạm. Những pho tượng nổi tiếng như Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ở Bút Tháp đã được công nhận là Bảo vật quốc gia; nhiều chùa phải đặt rào hoặc dây ngăn trước bệ. Dây ngăn có ở đâu thì đứng sau nó.
Bia đá và chuông đồng
Bia là văn bản lịch sử của làng: ghi năm trùng tu, tên người công đức, ruộng cúng chùa. Chữ trên nhiều tấm bia đã mờ vì mưa nắng; thêm một lần chà xát là mất thêm vài chữ không bao giờ đọc lại được. Chuông cổ có minh văn (bài văn khắc) cũng vậy. Muốn đọc, chụp ảnh bằng ánh sáng xiên — đèn pin chiếu chếch từ một bên làm chữ nổi rõ hơn cả việc rập.
Khung gỗ và mái
Kẻ thù lớn nhất của khung gỗ là lửa và mối. Hương nến cắm sai chỗ, đèn điện câu tạm, vàng mã đốt gần nhà gỗ đều là nguy cơ. Thấy dấu mối đùn trên cột, hay một chỗ dột mới, nói với người giữ chùa; với chùa làng ít người trông, một lời báo kịp thời có giá trị thật.
Phế tích và nền móng
Ở những nơi như nền tháp thời Lý ở chùa Phật Tích, Phật viện Đồng Dương của Champa (nay thuộc Đà Nẵng), hay các khu tháp Chăm, những gì còn lại nằm sát mặt đất. Đi đúng lối, không giẫm lên tường móng lộ thiên, không trèo lên khối gạch. Một viên gạch Chăm nhặt về làm kỷ niệm là một mảnh của di tích mất đi vĩnh viễn.
Vườn tháp và tháp cốt
Vườn tháp là mộ các đời sư; tháp cốt trong chùa Khmer là nơi gửi tro cốt của bà con phum sóc. Không ngồi, không tựa, không đặt đồ lên tháp, không chụp ảnh đùa giỡn.
Luật nói gì
Luật Di sản văn hoá (bản sửa đổi được Quốc hội thông qua năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025) cấm các hành vi huỷ hoại, gây nguy cơ huỷ hoại, làm sai lệch di tích, và cấm mua bán, trao đổi, vận chuyển trái phép di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. Viết vẽ lên di tích, lấy hiện vật khỏi di tích có thể bị xử phạt hành chính, nặng thì xử lý hình sự tuỳ mức độ. Luật cũng quy định việc tu bổ di tích phải theo dự án, có ý kiến của cơ quan chuyên môn — tức là việc "sửa chùa" ở một di tích đã xếp hạng không phải ai muốn làm thế nào cũng được.
Không cần thuộc luật để làm đúng. Chỉ cần nhớ: những gì ở chùa cổ thuộc về cộng đồng và người sau, không thuộc về khách.
Với động vật và cảnh quan quanh chùa
Nhiều ngôi chùa là nơi trú của động vật hoang: dơi quạ ở chùa Dơi (Sóc Trăng cũ, nay Cần Thơ), cò ở chùa Hang (Trà Vinh cũ, nay Vĩnh Long), chim trong các rừng thông chùa Huế. Đàn dơi, đàn cò ở đó vì vườn chùa được giữ yên qua nhiều đời. Không la hét, không ném vật lên cây, không dùng đèn chiếu, không cho ăn.
Rác là chuyện nhỏ nhưng thấy rõ nhất: chai nhựa, túi ni lông ở sườn núi chùa Thầy, Tây Phương hay trên đường lên các chùa núi miền Trung. Mang rác xuống núi cùng mình.
Góp sức đúng chỗ
- Báo hư hại: thấy tượng nứt, bia đổ, mái dột, dấu mối — chụp ảnh, báo nhà chùa hoặc ban quản lý di tích, ghi rõ vị trí.
- Chia sẻ có chọn lọc: khi đăng ảnh hiện vật quý ở chùa làng ít người trông, cân nhắc việc ghi vị trí chính xác; đồ cổ trong chùa làng từng là mục tiêu của kẻ trộm.
- Tìm hiểu trước khi góp ý trùng tu: với người làng, khi chùa làng được tu sửa, cái đáng giữ nhất thường là khung gỗ, bia, chuông, tượng cũ — không phải màu sơn mới. Hồ sơ di tích của tỉnh ghi những gì là yếu tố gốc.
- Dẫn đoàn: hướng dẫn viên nói trước với khách ba điều — không chạm tượng, không thắp hương ngoài bát chung, không leo trèo — sẽ ngăn được phần lớn sự cố.
Góc nhìn hôm nay: một ngôi chùa còn lại nhờ ai
Những ngôi chùa cổ còn đến hôm nay là nhờ nhiều đời sư, người làng và thợ giữ gìn, sửa chữa đúng cách. Phần của khách nhỏ hơn nhiều nhưng không phải bằng không. Muốn hiểu thêm về cách bảo tồn, có thể đọc các tài liệu phổ biến của Cục Di sản văn hoá về tu bổ di tích, và bài về trùng tu chùa cổ trong wiki này. Lần tới đến chùa, thử đếm xem có bao nhiêu chỗ bị xoa bóng, bao nhiêu vết khắc tên — rồi tự hứa mình không thêm vào con số ấy.
Câu hỏi thường gặp
Có nên sờ tượng Phật trong chùa không?
Không nên. Tượng chùa cổ thường bằng gỗ hoặc đất phủ sơn ta và thếp vàng, mồ hôi và dầu da tay làm bong sơn, mòn chi tiết theo thời gian. Nhiều tượng là Bảo vật quốc gia hoặc hiện vật có giá trị lịch sử, chỉ nên nhìn và chụp ảnh không đèn chớp.
Vì sao không nên nhét tiền vào tay tượng?
Tiền giấy cài vào tay, kẽ tượng làm trầy lớp sơn, giữ ẩm và có thể kéo côn trùng; dán bằng keo còn làm bong mặt tượng. Muốn góp công đức thì bỏ vào hòm công đức của chùa. Nhiều chùa đã có biển nhắc việc này.
Rập bia ở chùa có được không?
Không nên tự rập bia. Việc chà giấy và mực lên bia cổ làm mòn những nét chữ đã mờ. Muốn có nội dung văn bia, hãy chụp ảnh với ánh sáng xiên hoặc tra kho thác bản của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
Nhặt gạch vỡ ở di tích về làm kỷ niệm có sao không?
Có. Mảnh gạch, ngói, gốm ở nền chùa cổ hay phế tích là dữ liệu khảo cổ, và Luật Di sản văn hoá cấm lấy, vận chuyển trái phép di vật. Thấy hiện vật lộ ra thì để nguyên và báo nhà chùa hoặc ban quản lý di tích.
Thấy chùa cổ bị hư hại thì báo ai?
Báo nhà chùa hoặc ban quản lý di tích tại chỗ, kèm ảnh và vị trí cụ thể. Với chùa làng, có thể báo chính quyền xã hoặc cơ quan văn hoá của tỉnh. Một lời báo sớm có thể cứu được khung gỗ khỏi mối, dột.