Ở Việt Nam hiện nay, khất thực (đi bát) được giữ chủ yếu ở hai truyền thống: tăng ni hệ phái Khất sĩ đi theo đoàn vào buổi sáng ở nhiều tịnh xá Nam Bộ và miền Trung, và sư sãi Nam tông (chùa Khmer, chùa Nam tông người Kinh) đi bát sớm trong phum sóc, xóm làng quanh chùa. Khất thực đúng nghĩa là nhận thức ăn để nuôi thân trong ngày, đi lặng lẽ, ôm bát, không xin tiền và không đòi hỏi. Người muốn cúng dường chỉ cần chuẩn bị thức ăn sạch, đứng ngay ngắn bên đường, đặt vào bát khi đoàn đi qua.
Khất thực có từ đâu
Thời Đức Phật, mọi tỳ kheo đều sống bằng khất thực. Mỗi sáng các vị đắp y, ôm bát vào làng, đi lần lượt từng nhà, nhận những gì người ta cho rồi về chỗ ở thọ thực trước giờ ngọ. Trong tiếng Pali, việc này gọi là piṇḍapāta, nghĩa là "thức ăn rơi vào bát". Kinh luật nêu mấy ý nghĩa của nếp sống ấy:
- Bớt sở hữu: người tu không tích trữ, mỗi ngày nhận vừa đủ cho ngày đó.
- Bớt kiêu mạn: người xuất gia phải nhận từ tay người khác, không chọn nhà giàu nghèo.
- Gắn với dân: mỗi buổi đi bát là một lần gặp gỡ giữa tăng đoàn và người thường.
- Tạo phước cho người cho: theo quan niệm Phật giáo, cúng dường cho người tu là một việc lành.
Khi Phật giáo vào Trung Hoa rồi Việt Nam theo đường Bắc tông, nếp khất thực dần nhường chỗ cho việc chùa tự túc, có ruộng, có bếp. Vì vậy ở chùa Bắc tông người Việt, gần như không còn cảnh sư đi bát hằng ngày.
Hệ phái Khất sĩ: mang khất thực trở lại
Hệ phái Khất sĩ do Tổ sư Minh Đăng Quang (1923–1954) khai lập ở Nam Bộ vào thập niên 1940, với chủ trương kết hợp tinh thần Nam tông và Bắc tông, sống theo hạnh khất thực như thời Đức Phật. Hệ phái giải thích chữ Khất sĩ là "trên xin pháp của Phật để nuôi tâm, dưới xin thực phẩm của chúng sinh để nuôi thân".
Tăng ni Khất sĩ ăn ngày một bữa trước ngọ. Ở nhiều tịnh xá, đoàn khất thực đi vào buổi sáng, khoảng từ 7 đến 10 giờ tuỳ nơi, theo những tuyến đường quen. Nhận diện dễ: đi một hàng dọc, người có hạ lạp cao đi trước, đắp y vàng hoặc màu hoại sắc, tay ôm bình bát tròn có nắp, đi chậm, mắt nhìn xuống phía trước. Không phải tịnh xá nào cũng đi khất thực mỗi ngày; có nơi chỉ đi vào những ngày nhất định hoặc theo đợt.
Nam tông: đi bát trong phum sóc
Ở chùa Khmer Nam Bộ, đi bát gắn chặt với đời sống phum sóc. Sáng sớm, sư sãi rời chùa đi qua các xóm quanh đó; người dân chờ sẵn trước nhà với cơm, thức ăn. Có nơi người dân mang cơm lên chùa dâng thay vì chờ sư đi qua. Theo luật Pali, sư nhận thức ăn người dâng, kể cả món có cá thịt, miễn sư không thấy, không nghe, không nghi con vật bị giết riêng để dâng mình. Vì thế thấy sư Khmer nhận cơm có món mặn là đúng với truyền thống của hệ phái.
Ở các chùa Nam tông người Kinh tại TP.HCM, Huế, Đà Nẵng và một số tỉnh, việc đi bát được tổ chức tuỳ chùa, có nơi đi trong khuôn viên hoặc khu dân cư quanh chùa vào dịp lễ.
So sánh nhanh hai truyền thống
| Khất sĩ | Nam tông (Khmer, Kinh) | |
|---|---|---|
| Thời gian | Buổi sáng, trước ngọ | Sáng sớm, trước ngọ |
| Cách đi | Theo đoàn, hàng một | Theo đoàn hoặc từng nhóm nhỏ trong phum sóc |
| Bát | Bình bát tròn có nắp | Bát có nắp, thường mang trong túi đeo |
| Thức ăn nhận | Thức ăn chay | Nhận thức ăn người dâng, có thể có món mặn |
| Bữa ăn | Một bữa trước ngọ | Sáng và trưa, không ăn sau ngọ |
Cúng dường khi gặp đoàn khất thực: làm thế nào cho đúng
Không cần nghi lễ phức tạp. Vài điều giúp việc cúng dường trang nghiêm và không làm phiền người tu:
- Chuẩn bị trước: thức ăn sạch, đã chín, gói gọn hoặc để sẵn trong hộp nhỏ. Với tăng ni Khất sĩ, chỉ dâng thức ăn chay. Nước uống, trái cây cũng được.
- Đứng ngay ngắn bên đường, không chặn đường đoàn; có thể cởi dép, chắp tay khi đoàn đến gần.
- Đặt thức ăn vào bát khi vị sư mở nắp; nếu vị sư không mở thì đừng ép.
- Không dâng tiền vào bát. Người tu theo hạnh khất thực nhận thức ăn chứ không nhận tiền khi đi bát.
- Không trò chuyện dài, không chụp ảnh sát mặt; nữ giới tránh chạm tay vào tăng sĩ, nhất là với sư Nam tông.
- Sau khi dâng, có thể cúi đầu hoặc chắp tay. Vị sư có thể đọc lời chúc phúc ngắn rồi đi tiếp — không cần cảm ơn qua lại.
Phân biệt khất thực thật với người giả danh
Ở các thành phố đôi khi gặp người mặc áo nâu, đầu cạo, cầm bát đi xin tiền ở chợ, quán ăn, bến xe. Giáo hội Phật giáo ở nhiều địa phương đã nhiều lần nhắc rằng việc khất thực của tăng ni được tổ chức theo đoàn, theo hệ phái. Một vài dấu hiệu khác biệt rõ:
| Khất thực đúng nếp | Dấu hiệu đáng ngờ |
|---|---|
| Đi theo đoàn, hàng lối, im lặng | Đi lẻ một mình, chủ động chào mời |
| Nhận thức ăn, buổi sáng trước ngọ | Đòi tiền, đi cả buổi chiều tối |
| Đi theo tuyến quanh tịnh xá, chùa | Xuất hiện ở quán nhậu, chợ đêm, ngã tư |
| Không kèm bán hàng hay "ban phước" | Bán bùa, vòng, mời "giải hạn", ép đưa tiền |
Khi nghi ngờ, cách đơn giản là không đưa tiền, có thể hỏi tên tịnh xá hay chùa người ấy ở rồi kiểm tra với văn phòng chùa đó hoặc Ban Trị sự Giáo hội địa phương. Muốn giúp đỡ người tu, đến thẳng chùa, tịnh xá là chắc chắn nhất.
Góc nhìn hôm nay: muốn thấy khất thực thì đi đâu
Ở Nam Bộ, khu vực có nhiều tịnh xá Khất sĩ như TP.HCM, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ… thường có đoàn khất thực buổi sáng; ở miền Trung, các tịnh xá ở Huế, Đà Nẵng cũng giữ nếp này. Với Nam tông Khmer, các chùa vùng Cần Thơ (Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (Trà Vinh cũ), An Giang là nơi dễ gặp cảnh đi bát trong phum sóc vào sáng sớm, nhất là mùa an cư và các ngày lễ. Hỏi văn phòng tịnh xá, chùa xem hôm nào, giờ nào đoàn đi, và hỏi luôn có tiện cho khách đứng cúng dường không.
Đọc thêm: phần về khất thực trong các bản dịch Luật tạng; tài liệu giới thiệu Hệ phái Khất sĩ trên trang chính thức của Giáo hội Phật giáo Việt Nam; các khảo cứu về chùa và sư sãi Khmer Nam Bộ.
Câu hỏi thường gặp
Khất thực là gì?
Khất thực là việc người xuất gia ôm bát đi nhận thức ăn của người dân để nuôi thân trong ngày, theo nếp sống từ thời Đức Phật. Ở Việt Nam, khất thực được giữ chủ yếu ở hệ phái Khất sĩ và Phật giáo Nam tông. Khất thực đúng nghĩa chỉ nhận thức ăn, không xin tiền.
Vì sao chùa Bắc tông ở Việt Nam không đi khất thực?
Khi Phật giáo đi qua Trung Hoa, các thiền viện chuyển sang tự túc bằng ruộng vườn, bếp ăn riêng, nếp khất thực dần mai một. Phật giáo Bắc tông Việt Nam tiếp nhận mô hình đó. Hệ phái Khất sĩ ra đời ở Nam Bộ thập niên 1940 đã khôi phục nếp khất thực.
Cúng dường cho tăng ni đi khất thực thế nào cho đúng?
Chuẩn bị thức ăn sạch, đã nấu chín, đứng ngay ngắn bên đường và đặt vào bát khi vị sư mở nắp. Với Khất sĩ chỉ dâng đồ chay. Không bỏ tiền vào bát, không chụp ảnh sát mặt và không giữ người tu nói chuyện lâu.
Sư Khmer có ăn mặn không?
Theo luật Pali của Nam tông, sư nhận thức ăn người dâng, kể cả món có cá thịt, miễn không thấy, không nghe, không nghi con vật bị giết riêng để dâng mình. Vì vậy sư Khmer nhận cơm có món mặn là đúng truyền thống. Điều này khác với chùa Bắc tông người Việt ăn chay trường.
Làm sao nhận biết người giả sư khất thực?
Người khất thực đúng nếp đi theo đoàn, im lặng, buổi sáng trước ngọ và chỉ nhận thức ăn. Người đi lẻ, xin tiền ở chợ, quán, bán bùa hay mời giải hạn là dấu hiệu đáng ngờ. Khi nghi ngờ, không đưa tiền và kiểm tra với chùa hoặc Ban Trị sự Giáo hội địa phương.