Bộ khung gỗ chùa Bắc Bộ gồm các hàng cột (cột cái ở trong, cột quân ở ngoài), nối với nhau bằng xà, và trên đầu cột là các bộ vì, những khung ngang đỡ mái. Phần vì nằm trên cây xà lớn (câu đầu) thường làm theo kiểu chồng rường (những thanh gỗ ngắn chồng bậc lên nhau) hoặc giá chiêng (hai cột ngắn đỡ một thanh ngang, trông như giá treo chiêng). Phần mái hiên được đỡ bằng kẻ hoặc bẩy, những thanh gỗ vươn ra ngoài đầu cột. Toàn bộ ráp bằng mộng và chốt gỗ, không dùng đinh, cột kê trên chân tảng đá chứ không chôn xuống đất.
Từ điển nhỏ cho người ngẩng nhìn lên mái
| Bộ phận | Là gì | Tìm ở đâu |
|---|---|---|
| Cột cái | Hai cột lớn nhất, cao nhất của mỗi vì | Hàng cột phía trong, hai bên gian giữa |
| Cột quân | Cột thấp hơn ở hàng ngoài | Giữa cột cái và mép nhà |
| Cột hiên | Hàng cột ngoài cùng (nếu có) | Sát mép hiên |
| Chân tảng | Khối đá kê dưới chân cột | Dưới đất, ngay chân cột |
| Câu đầu | Cây xà ngang lớn nối đầu hai cột cái | Ngẩng lên giữa hai cột cái |
| Xà nách | Xà ngắn nối cột cái với cột quân | Thấp hơn câu đầu, ở hai bên |
| Trụ trốn | Cột ngắn đứng trên xà, chân không chạm đất | Trên câu đầu hoặc xà nách |
| Con rường | Thanh gỗ ngang ngắn trong bộ vì | Phía trên câu đầu, xếp thành bậc |
| Đấu | Khối gỗ kê đệm giữa các thanh | Dưới mỗi con rường |
| Kẻ | Thanh gỗ xiên, thường hơi cong, đỡ mái từ cột vươn ra | Phía hiên, từ đầu cột quân ra ngoài |
| Bẩy | Thanh gỗ ngắn xuyên qua đầu cột quân, nhô ra đỡ mái đua | Mép hiên, ngay trên đầu cột quân |
| Hoành | Thanh gỗ chạy dọc nhà, đặt trên các vì | Song song với nóc |
| Thượng lương | Cây hoành trên cùng, ngay dưới nóc | Đỉnh mái, thường có chữ ghi năm |
| Rui, mè | Thanh theo chiều dốc mái và thanh nhỏ đặt ngang để gác ngói | Lớp sát ngói |
Cột: đếm hàng chân để biết nhà to nhỏ
Mỗi bộ vì đứng trên một hàng ngang gồm nhiều cột. Thợ xưa gọi theo số cột trong một vì: nhà "bốn hàng chân" có hai cột cái và hai cột quân; nhà "sáu hàng chân" có thêm hai cột hiên. Tiền đường của chùa lớn thường là nhà sáu hàng chân, chùa làng nhỏ là bốn hàng chân.
Khoảng giữa hai bộ vì là một gian. Một toà "năm gian" có sáu bộ vì. Hai đầu hồi (đầu ngắn của nhà) có khi thêm phần chái, mái đổ xuống bốn phía. Vì vậy câu "tiền đường bảy gian" cho biết ngay chiều dài và số vì của toà nhà.
Cột chùa thường làm bằng gỗ tốt. Người xưa có câu xếp hạng "đinh, lim, sến, táu" là bốn loại gỗ cứng bậc nhất, gọi chung là tứ thiết mộc (bốn loại gỗ cứng như sắt). Cột cái của chùa lớn thường là lim. Nhiều cột có hai đầu hơi thót lại, thân giữa phình, dáng như búp lúa đòng, nên được gọi là cột búp đòng.
Chân tảng: vì sao cột không chôn
Cột chùa đặt lên chân tảng đá, không chôn xuống đất. Lý do rất thực tế: đất ẩm làm gỗ mục, mối từ dưới đất lên. Kê trên đá giữ chân cột khô. Cả bộ khung đứng được nhờ sức nặng của mái đè xuống và các mộng nối giữ nhau. Nhiều chân tảng cổ chạm cánh sen, và vì ít được thay nhất, chúng thường là phần cũ nhất của cả toà nhà.
Bộ vì: chồng rường và giá chiêng
Bộ vì là phần thú vị nhất khi ngẩng lên. Thợ xưa gọi tên bộ vì theo hai phần: phần trên (thượng), nằm trên câu đầu giữa hai cột cái; và phần dưới (hạ), là phần đỡ mái hai bên ra phía cột quân. Ghép lại thành những tên như "thượng chồng rường, hạ kẻ" hay "thượng giá chiêng, hạ bẩy".
Chồng rường
Trên câu đầu, thợ đặt một đấu, trên đấu là một con rường ngang, rồi lại đấu, lại rường, mỗi con rường ngắn hơn con dưới. Các bậc rường tạo thành hình tam giác bậc thang, đầu mỗi con rường đỡ một cây hoành. Nhìn từ dưới lên, chồng rường giống những bậc gỗ xếp chồng lên tới nóc. Kiểu này cho phép chạm trổ nhiều ở mặt các con rường, nên chùa giàu thường có chồng rường chạm kín mặt.
Giá chiêng
Trên câu đầu, thợ dựng hai trụ trốn ngắn, đầu trụ đỡ một con rường ngang. Khung chữ nhật đó giống cái giá treo chiêng ở đình làng, nên gọi là giá chiêng. Phía trên giá chiêng lại có thể đặt tiếp đấu và rường nhỏ tới nóc. Giá chiêng để lại một khoảng trống giữa khung, làm lòng nhà thoáng hơn chồng rường.
Trong thực tế, một bộ vì có thể kết hợp nhiều kiểu: giá chiêng ở dưới, chồng rường ở trên. Đếm số con rường và nhìn có trụ trốn hay không là đủ để gọi tên.
Kẻ và bẩy: đỡ mái hiên vươn ra
Mái chùa phải đua ra xa để che mưa cho chân cột và bậc thềm. Phần mái thò ra ngoài hàng cột quân được đỡ bằng hai cách:
- Kẻ: thanh gỗ dài, xiên, thường hơi cong, một đầu gắn vào cột phía trong, chạy qua đầu cột quân ra ngoài đỡ hoành mái hiên. Mặt kẻ là chỗ thợ hay chạm rồng, mây, lá.
- Bẩy: thanh gỗ ngắn hơn, xuyên qua đầu cột quân. Đuôi bẩy ở trong bị mái và xà ghì xuống, đầu bẩy nhô ra ngoài đỡ mái. Chính là nguyên lý đòn bẩy, nên có tên như vậy.
Nhìn từ sân lên mép hiên: thấy thanh gỗ dài cong vươn từ trong ra là kẻ, thấy một đầu gỗ ngắn thò ra ngay trên đầu cột là bẩy.
Mộng, chốt và chuyện "tháo ra dựng lại"
Toàn bộ khung gỗ ráp bằng mộng (đầu gỗ đẽo nhỏ lại để cắm vào lỗ trên thanh khác) và chốt gỗ hoặc nêm gỗ để khoá. Không có đinh sắt trong kết cấu chính. Vì thế bộ khung có thể hạ giải, tức tháo rời từng cấu kiện, thay thanh mục rồi dựng lại. Phần lớn chùa cổ Bắc Bộ đã qua nhiều lần hạ giải. Nhờ cách làm này mà nhiều cấu kiện thế kỷ 17–18 vẫn còn nằm trong những ngôi chùa đã sửa đi sửa lại.
Mặt trái là mỗi lần hạ giải có thể làm mất dấu vết. Nếu thợ thay câu đầu cũ bằng câu đầu mới, dòng chữ ghi năm trên đó cũng mất. Đó là một lý do các nhà nghiên cứu luôn ghi chép bộ khung trước mỗi lần trùng tu.
Thượng lương: dòng chữ trên đỉnh mái
Thượng lương là cây hoành ở đỉnh, ngay dưới bờ nóc. Theo tục lệ, khi dựng xong khung, người ta làm lễ cất nóc và ghi lên thượng lương (hoặc lên câu đầu) niên hiệu, ngày tháng dựng, có khi cả tên người chủ trì. Đây là nguồn niên đại quý nhất của một toà nhà gỗ. Nhiều chùa có ghi, nhưng chữ đã mờ vì khói hương; muốn đọc phải có đèn và người biết chữ Hán.
Góc nhìn hôm nay: năm bước nhìn lên mái
- Đứng ở gian giữa tiền đường, tìm hai cột to nhất: đó là cột cái.
- Nhìn cây xà nối đầu hai cột cái: đó là câu đầu. Mọi thứ phía trên là phần "thượng" của vì.
- Đếm bậc gỗ trên câu đầu. Nhiều bậc chồng lên là chồng rường; có hai cột ngắn đỡ một thanh ngang là giá chiêng.
- Ra hiên, nhìn mép mái: thanh dài cong là kẻ, đầu ngắn thò ra là bẩy.
- Tìm chữ trên thượng lương và câu đầu. Nếu thấy, chụp lại (không dùng đèn flash) và hỏi người giữ chùa hoặc tra cứu sau.
Những nơi có khung gỗ đáng xem: chùa Keo (nay Hưng Yên), Bút Tháp (Bắc Ninh), Tây Phương (Hà Nội), và nhiều đình làng thế kỷ 16–17 cùng kỹ thuật. Bài này chỉ nói về cấu tạo; còn đề tài chạm trên kẻ, bẩy, đầu dư (đầu thanh gỗ nhô ra dưới câu đầu, hay chạm đầu rồng) là đề tài của nghiên cứu điêu khắc. Sách nên đọc: Kiến trúc dân gian truyền thống Việt Nam (Chu Quang Trứ), Tìm hiểu lịch sử kiến trúc Việt Nam (Ngô Huy Quỳnh).
Chùa Huế và chùa Nam Bộ dùng hệ khung cùng gốc nhưng nhiều tên gọi khác (trính, xuyên, kèo); hai bài về chùa Huế và chùa Nam Bộ trong danh mục này nói kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì chồng rường là gì?
Vì chồng rường là kiểu bộ vì trong đó các con rường (thanh gỗ ngang ngắn) được xếp chồng lên nhau trên câu đầu, kê bằng đấu, con trên ngắn hơn con dưới. Đầu mỗi con rường đỡ một cây hoành mái. Kiểu này tạo hình bậc thang và có nhiều mặt để chạm trổ.
Vì giá chiêng là gì?
Vì giá chiêng là kiểu bộ vì có hai trụ trốn đứng trên câu đầu, đỡ một con rường ngang ở trên, tạo khung giống giá treo chiêng. Kiểu này để lại khoảng trống giữa khung nên lòng nhà thoáng hơn. Giá chiêng có thể kết hợp với chồng rường ở phía trên.
Kẻ và bẩy khác nhau thế nào?
Kẻ là thanh gỗ dài, xiên, thường cong, chạy từ phía trong qua đầu cột quân ra đỡ mái hiên. Bẩy là thanh ngắn xuyên qua đầu cột quân, đuôi bị ghì ở trong, đầu nhô ra ngoài đỡ mái theo nguyên lý đòn bẩy. Cả hai đều dùng để đỡ phần mái đua ra ngoài hàng cột.
Cột cái và cột quân là gì?
Cột cái là hai cột lớn nhất, cao nhất ở hàng trong của mỗi bộ vì. Cột quân là hàng cột thấp hơn ở phía ngoài. Câu đầu nối hai cột cái, xà nách nối cột cái với cột quân.
Vì sao cột chùa không chôn xuống đất?
Cột chùa kê trên chân tảng đá để chân gỗ không bị ẩm, mục và mối xông. Bộ khung đứng vững nhờ sức nặng của mái và các mộng nối. Cách làm này còn cho phép tháo rời bộ khung để sửa chữa.