Chùa Nam Bộ của người Việt (Bắc tông) thường gồm ba khối xếp dọc trên một trục: chánh điện ở trước, nhà Tổ kiêm giảng đường ở giữa, nhà trai (nhà ăn) và nhà khách ở sau, nối với nhau thành hình chữ Tam hoặc chữ Đinh. Khung gỗ làm theo kiểu "xuyên trính" của nhà Nam Bộ, cột tròn bằng gỗ quý như gõ, căm xe, sao; chánh điện rực màu nhờ hoành phi, liễn đối, bao lam sơn son thếp vàng. Nền cao, hiên rộng, mái thấp lợp ngói âm dương: đó là cách người khai hoang làm chùa cho hợp với đất thấp, mưa nhiều và nắng gắt phương Nam.
Thuật ngữ Bắc – Nam: cùng một bộ phận, khác tên
Người đọc sách về đình chùa Bắc Bộ rồi vào Nam thường bị lạc vì tên gọi. Bảng dưới đối chiếu những tên hay gặp nhất:
| Bộ phận | Gọi ở Bắc Bộ | Gọi ở Nam Bộ |
|---|---|---|
| Toà đặt tượng Phật | Thượng điện | Chánh điện |
| Nơi thờ các sư tổ | Nhà Tổ | Hậu Tổ, Tổ đường |
| Xà ngang lớn nối hai cột cái | Câu đầu | Trính |
| Cột ngắn đứng trên xà | Trụ trốn | Con đội |
| Thanh gỗ dọc đỉnh nóc | Thượng lương | Đòn dông |
| Thanh gỗ dọc đỡ rui | Hoành | Đòn tay |
| Thanh xiên đỡ mái | Kẻ, bẩy | Kèo |
Bố cục: ba khối trên một trục
Chánh điện – nhà Tổ – nhà trai
Kiểu phổ biến nhất ở các chùa cổ Nam Bộ là ba toà nhà ngang đặt nối nhau theo chiều sâu. Toà trước là chánh điện thờ Phật. Toà giữa là nhà Tổ, đồng thời là giảng đường, nơi sư giảng kinh và tiếp khách quan trọng. Toà sau là nhà trai, nhà bếp, có khi là nhà khách và tăng xá. Giữa các toà là sân nhỏ hoặc được nối bằng mái cầu, tạo thành hình chữ Tam (三) khi nhìn từ trên xuống. Chùa Giác Lâm ở TP.HCM, dựng khoảng năm 1744, là ví dụ hay được dẫn: chánh điện, giảng đường, trai đường nối liền nhau.
Lưng Phật, mặt Tổ
Một nét rất riêng: ở nhiều chùa Nam Bộ, bàn thờ Phật trong chánh điện quay ra cổng, còn bàn thờ Tổ ở toà giữa quay vào trong, nhìn về phía giảng đường và nhà trai. Hai bàn thờ đặt lưng đối lưng. Người vào chánh điện lễ Phật, đi vòng ra sau mới gặp bàn Tổ. Cách bố trí này cho thấy nhà Tổ là trung tâm sinh hoạt của tăng chúng, còn chánh điện là nơi đón người ngoài.
Nhà chữ Đinh của chùa nhỏ
Chùa làng nhỏ ở Nam Bộ nhiều khi chỉ có chánh điện và một nhà phía sau đặt vuông góc, giống kiểu nhà chữ Đinh của dân gian Nam Bộ: nhà trên nằm ngang để thờ và tiếp khách, nhà dưới nằm dọc để ở và nấu ăn. Đây là cách làm chùa của xóm khai hoang, khi chùa vừa là nơi thờ Phật vừa là nhà ở của một vị sư và vài người giúp việc.
Khung xuyên trính và rừng cột gỗ
Khung chùa Nam Bộ dùng cùng nguyên lý với Bắc Bộ: cột kê chân tảng, ráp mộng, mái đè xuống giữ khung. Khác ở cách tổ chức bộ vì. Trên đầu hai cột cái đặt cây trính; trên trính có thể đặt con đội đỡ trính nhỏ hơn, cứ thế chồng lên tới đòn dông (kiểu này gọi là trính chồng). Kèo chạy xiên từ đầu cột cái xuống cột quân và ra hiên, đỡ các đòn tay. Những thanh xuyên giằng các cột với nhau.
Điều làm khách ấn tượng nhất là cột. Chánh điện chùa cổ Nam Bộ thường có nhiều hàng cột tròn, to, bằng gỗ quý của vùng Đông Nam Bộ: gõ, căm xe, sao, cẩm lai. Đứng giữa chánh điện chùa Giác Lâm hay Giác Viên giống như đứng giữa một rừng cột sơn son, mỗi cột treo một đôi liễn đối. Gỗ quý ở đây không chỉ để khoe; vùng đất ẩm, mối nhiều, chỉ gỗ thật cứng mới đứng được hàng trăm năm.
Hoành phi, liễn đối, bao lam: chánh điện rực vàng
Nếu chùa Bắc Bộ trầm và tối, chánh điện chùa Nam Bộ thường rực rỡ. Ba thứ tạo nên màu sắc đó:
- Hoành phi: tấm biển ngang treo trên cao, khắc hai đến bốn chữ Hán lớn, sơn son thếp vàng.
- Liễn đối: cặp ván dài treo đối xứng trên hai cột, khắc câu đối, cũng sơn son thếp vàng hoặc sơn đen chữ vàng. Một chánh điện có thể có hàng chục đôi.
- Bao lam: khung gỗ chạm thủng, treo giữa hai cột phía trước bàn thờ, như một khung cửa trang trí, đề tài thường là rồng, phượng, hoa lá, tích truyện.
Đọc chữ trên hoành phi và liễn đối là cách nhanh để biết tên chùa, năm cung tiến và người cung tiến, vì lạc khoản (dòng chữ nhỏ ở hai đầu) thường ghi niên hiệu và tên người. Nghệ thuật chạm các tấm gỗ này là đề tài riêng của nghiên cứu điêu khắc.
Nền cao, hiên rộng, mái thấp
Ba đặc điểm hình dáng này đều đến từ khí hậu:
- Nền cao: đồng bằng Nam Bộ thấp, mùa nước và triều cường có thể tràn vào sân. Chùa dựng trên nền cao, nhiều chùa chọn gò đất tự nhiên. Chùa Phụng Sơn ở TP.HCM còn được gọi là chùa Gò chính vì nằm trên một gò đất.
- Hiên rộng: nắng gắt và mưa rào bất chợt nên hiên phải sâu, vừa che chân tường, vừa làm chỗ ngồi nghỉ mát.
- Mái thấp, lợp ngói âm dương: mái không cao vút mà trải rộng, hai lớp ngói âm (ngửa) và dương (úp) xếp xen nhau thoát nước nhanh. Đầu đao không cong mạnh như Bắc Bộ.
Cửa chánh điện thường nhiều và rộng, để gió đi qua. Vì vậy chánh điện chùa Nam Bộ sáng và thoáng hơn thượng điện chùa Bắc rất nhiều.
Lớp muộn: pha Âu, pha Ấn
Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, nhiều chùa Nam Bộ trùng tu bằng vật liệu và kiểu dáng mới: cột gạch hoặc bê tông thay cột gỗ ở mặt tiền, vòm cuốn kiểu phương Tây, gạch bông lát nền, cửa kính màu. Chùa Vĩnh Tràng ở Mỹ Tho (nay thuộc Đồng Tháp) là ví dụ nổi tiếng với mặt tiền pha Á – Âu; chùa Tây An ở núi Sam (An Giang), lập khoảng năm 1847, lại mang mái vòm gợi kiến trúc Ấn Độ. Những lớp này cho thấy chùa Nam Bộ luôn mở ra với vật liệu và kiểu dáng mới của thời mình, trong khi lõi khung gỗ phía trong vẫn giữ lối cũ.
Chùa của vùng đất mới
Phần lớn chùa cổ Nam Bộ ra đời từ thế kỷ 18 trở đi, cùng với làn sóng người Việt vào khai khẩn. Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, viết đầu thế kỷ 19, chép nhiều ngôi chùa ở vùng Gia Định xưa. Nhiều chùa gắn với các dòng thiền Lâm Tế đã truyền vào Đàng Trong từ thế kỷ 17. Chùa vừa là nơi thờ Phật, vừa là chỗ tụ họp của xóm ấp, chỗ tạm trú của người đi đường, có khi là trường dạy chữ. Kiến trúc mở, sáng, nhiều cửa phản ánh vai trò đó.
Lưu ý: Nam Bộ còn có chùa Khmer (Nam tông), tịnh xá Khất sĩ và chùa người Hoa, mỗi loại một hệ kiến trúc khác hẳn. Bài này chỉ nói về chùa Bắc tông của người Việt.
Góc nhìn hôm nay: tuyến xem và cách nhìn
- TP.HCM: Giác Lâm và Giác Viên (rừng cột gỗ, hệ tượng gỗ), Phụng Sơn (chùa trên gò). Có thể đi cả ba trong một buổi.
- Thủ Dầu Một (nay thuộc TP.HCM): chùa Hội Khánh, một trong những chùa cổ nhất miền Đông.
- Mỹ Tho (nay Đồng Tháp): Vĩnh Tràng, để thấy lớp pha Âu.
- Châu Đốc (An Giang): Tây An, ghép với tuyến núi Sam.
Khi đến, hãy làm ba việc: đếm hàng cột trong chánh điện; đi vòng ra sau để tìm bàn Tổ quay lưng vào bàn Phật; đọc một hoành phi và tìm lạc khoản ghi năm. Nên mặc đồ kín đáo, đi giờ sáng, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh trong chánh điện.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Nam Bộ có bố cục như thế nào?
Chùa cổ Nam Bộ thường gồm ba khối nối nhau theo chiều sâu: chánh điện, nhà Tổ kiêm giảng đường, và nhà trai cùng nhà khách phía sau, tạo hình chữ Tam. Chùa nhỏ có thể theo kiểu chữ Đinh với chánh điện ngang và nhà sau dọc. Chùa Giác Lâm ở TP.HCM là ví dụ tiêu biểu.
Trính là gì trong kiến trúc Nam Bộ?
Trính là thanh gỗ ngang lớn đặt trên đầu hai cột cái, tương đương câu đầu ở Bắc Bộ. Trên trính có thể đặt con đội đỡ trính nhỏ hơn, chồng lên tới đòn dông. Kiểu khung này gọi là nhà xuyên trính, phổ biến ở nhà và chùa Nam Bộ.
Vì sao chùa Nam Bộ có nhiều cột gỗ quý?
Vùng Đông Nam Bộ có nhiều gỗ tốt như gõ, căm xe, sao, cẩm lai, và khí hậu ẩm, nhiều mối nên chỉ gỗ thật cứng mới bền. Chánh điện chùa cổ thường có nhiều hàng cột tròn lớn, mỗi cột treo liễn đối. Giác Lâm và Giác Viên là những chùa nổi tiếng về điểm này.
Vì sao chùa Nam Bộ sáng hơn chùa Bắc?
Khí hậu nóng nên chánh điện chùa Nam Bộ có nhiều cửa rộng, hiên sâu cho gió lùa qua. Bàn thờ và cột được sơn son thếp vàng rực rỡ. Trong khi đó thượng điện chùa Bắc Bộ xây kín tường hậu để giữ tượng, nên tối hơn.
Chùa Vĩnh Tràng có gì đặc biệt về kiến trúc?
Chùa Vĩnh Tràng ở Mỹ Tho (nay thuộc Đồng Tháp) nổi tiếng với mặt tiền pha trộn kiến trúc Á và Âu, kết quả của các đợt trùng tu cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Bên trong vẫn giữ khung gỗ và cách bài trí chùa Nam Bộ truyền thống.