Một ngày đi chùa cổ quanh Hà Nội: Tây Phương, Thầy, Mía, Bút Tháp, Dâu

Từ Hà Nội có hai tuyến chùa cổ đi gọn trong một ngày: tuyến xứ Đoài phía tây (chùa Thầy – chùa Tây Phương – chùa Mía ở làng cổ Đường Lâm) và tuyến Kinh Bắc phía đông (chùa Phật Tích – chùa Bút Tháp – chùa Dâu ở Bắc Ninh). Mỗi tuyến chừng 90–120 km cả đi lẫn về, ba chùa, xuất phát lúc 7 giờ sáng là về kịp bữa tối. Tuyến xứ Đoài hợp người thích núi và leo bậc; tuyến Kinh Bắc hợp người muốn xem chùa đồng bằng, ít leo, nhiều di vật thời Lý và thế kỷ 17.

Chọn tuyến nào

Các chặng đường dưới đây là ước lượng tương đối; tuỳ đường đi và giờ xe cộ, nên kiểm lại trên bản đồ trước khi xuất phát.

Tuyến xứ Đoài: Thầy – Tây Phương – Mía

7:00 – xuất phát, khoảng 8:00 tới chùa Thầy

Chùa Thầy nằm dưới chân núi Sài Sơn, cách trung tâm Hà Nội chừng 25–30 km về phía tây. Đến sớm để thấy hồ Long Trì còn phẳng lặng. Xem theo thứ tự: thuỷ đình giữa hồ (sân khấu múa rối nước, theo tư liệu địa phương được dựng thời Lê), hai cầu Nhật Tiên và Nguyệt Tiên mái ngói, rồi chùa Hạ – chùa Trung – chùa Thượng nối nhau lên sườn núi. Chùa gắn với thiền sư Từ Đạo Hạnh thời Lý; chuyện ông hoá thân làm vua Lý Thần Tông là truyền thuyết.

Còn sức thì leo tiếp lên núi xem hang Cắc Cớ, chùa Cao. Riêng phần chùa và hồ cần khoảng một tiếng; leo núi thêm một tiếng nữa.

Khoảng 9:30 – chùa Tây Phương

Từ chùa Thầy sang Tây Phương chỉ chừng 7–8 km. Chùa ở trên đỉnh núi Câu Lậu (núi Tây Phương), phải leo một con dốc bậc đá ong khá dài; người lớn tuổi nên đi chậm, nghỉ giữa chừng. Trên đỉnh là ba toà song song theo bố cục chữ Tam, mái hai tầng chồng diêm (mái chồng lên nhau, tầng dưới chìa ra), đầu đao cong vút. Đừng chỉ xem tượng: đi một vòng quanh bên ngoài để thấy tường xây bằng gạch và đá ong, và đứng ở góc sân nhìn ba lớp mái chồng lên nhau. Bộ tượng La Hán nổi tiếng nằm bên trong, thường được xếp vào thế kỷ 18.

Khoảng 11:30 – ăn trưa ở Sơn Tây hoặc Đường Lâm

Từ Tây Phương đi Đường Lâm chừng 20 km. Ăn trưa ở thị xã Sơn Tây cũ hoặc ngay trong làng cổ, nghỉ một chút. Nhiều chùa nghỉ trưa, nên đây là lúc hợp lý để ăn.

Khoảng 13:30 – chùa Mía và làng cổ Đường Lâm

Chùa Mía (Sùng Nghiêm tự) nằm trong làng cổ Đường Lâm, theo tư liệu địa phương gắn với bà Ngô Thị Ngọc Dong, cung tần chúa Trịnh, người đã đứng ra trùng tu lớn thế kỷ 17. Chùa nổi tiếng về hệ tượng dày đặc; ở góc kiến trúc, để ý tường đá ong, bố cục các toà và sân. Xong chùa, dành một tiếng đi bộ trong làng: cổng làng Mông Phụ, đình Mông Phụ, các nhà cổ tường đá ong. Đường Lâm còn là quê của hai vị vua: Phùng Hưng và Ngô Quyền, có đền và lăng thờ.

16:00 – về Hà Nội

Đường Lâm về trung tâm Hà Nội chừng 45 km. Đi lúc 16 giờ là tránh được phần nào giờ tan tầm.

Tuyến Kinh Bắc: Phật Tích – Bút Tháp – Dâu

7:00 – xuất phát, khoảng 8:00 tới chùa Phật Tích

Chùa Phật Tích nằm trên sườn núi Lạn Kha ở Tiên Du cũ, Bắc Ninh. Sử chép năm 1057 vua Lý Thánh Tông cho dựng một ngọn tháp lớn ở đây; tháp nay không còn, chỉ có nền và dấu tích khảo cổ. Thứ không nên bỏ qua: pho tượng A Di Đà bằng đá thời Lý (Bảo vật quốc gia) và hàng tượng thú đá xếp dọc thềm. Chùa trên núi thấp, dốc ngắn. Dành chừng một tiếng.

Khoảng 9:30 – chùa Bút Tháp

Từ Phật Tích sang Bút Tháp ở Thuận Thành chừng 15–20 km, qua sông Đuống. Đây là ngôi chùa giữ được mặt bằng "nội công ngoại quốc" hoàn chỉnh của thế kỷ 17: các toà chính nối thành chữ Công, hành lang bao quanh thành chữ Quốc. Đi theo trục: tam quan, gác chuông, tiền đường, cầu đá có lan can chạm, thượng điện, rồi ra tháp đá Báo Nghiêm — tháp mộ thiền sư Chuyết Chuyết, người Trung Hoa, tổ dòng Lâm Tế ở Đàng Ngoài. Trong chùa có pho Quan Âm nghìn mắt nghìn tay nổi tiếng. Bút Tháp đáng dành một tiếng rưỡi.

Khoảng 11:30 – ăn trưa ở Thuận Thành

Ăn trưa quanh thị trấn Hồ cũ hoặc gần khu chùa Dâu. Nghỉ ngơi tránh nắng trưa.

Khoảng 13:30 – chùa Dâu và vùng Luy Lâu

Chùa Dâu (Diên Ứng tự) là trung tâm của Luy Lâu, nơi Phật giáo sớm có mặt ở Việt Nam. Chùa thờ Pháp Vân, đứng đầu hệ Tứ Pháp. Phần đáng xem ở góc kiến trúc là tháp Hoà Phong bằng gạch đứng trước chùa, cao mấy tầng, nay chỉ còn một phần. Lịch sử chùa Dâu đã được viết nhiều; ở góc tham quan chỉ cần nhớ thứ tự: xem tháp trước, rồi vào chùa, rồi ghé thành cổ Luy Lâu và đền thờ Sĩ Nhiếp gần đó nếu còn giờ.

Khoảng 15:30 – về Hà Nội, ghé đền Đô nếu muốn

Trên đường về, đền Đô ở Đình Bảng (Từ Sơn cũ, Bắc Ninh) thờ tám vị vua nhà Lý là điểm ghép hợp lý. Từ Thuận Thành về trung tâm Hà Nội chừng 30 km.

Chuẩn bị trước khi đi

• Giày: tuyến xứ Đoài cần giày đế bám để leo bậc đá ong, nhất là ngày mưa phùn.
• Giờ mở cửa: chùa thường mở từ sáng sớm đến chiều; nhiều nơi nghỉ trưa. Đến đúng khung 8–11 giờ và 13:30–16 giờ là an toàn.
• Vé và phí: làng cổ Đường Lâm và một số khu di tích có quầy vé; mức cụ thể hỏi ban quản lý di tích tại chỗ.
• Ngày nên tránh: rằm, mùng một và mùa lễ hội đầu năm. Hội chùa Thầy diễn ra mùng 5–7 tháng Ba âm lịch; hội chùa Dâu vào mùng 8 tháng Tư âm lịch — đẹp nhưng rất đông, không hợp để xem kiến trúc.
• Đèn pin nhỏ: thượng điện chùa cổ rất tối. Đèn pin chiếu xuống nền để đi, không chiếu thẳng vào tượng.

Biến thể: đi hai ngày hoặc thay điểm

Có hai ngày thì đi cả hai tuyến. Muốn nhẹ hơn, bỏ một điểm và thêm thời gian cho điểm còn lại: tuyến tây có thể bỏ chùa Thầy, dành cả buổi chiều cho Đường Lâm; tuyến đông có thể bỏ Phật Tích, thêm chùa Đậu (Thành Đạo tự) ở Thuận Thành hay chùa Bổ Đà với vườn tháp lớn (Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh). Ai ở phía nam Hà Nội có thể ghép chùa Trăm Gian (Quảng Nghiêm tự) và chùa Đậu ở Thường Tín thành một tuyến nửa ngày.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì trước chuyến đi

Đọc trước bài về từng chùa trong wiki này (Bút Tháp, Tây Phương, Thầy, Phật Tích, Mía) và bài về bố cục chữ Đinh – chữ Công để biết nhìn mái. Ở hiện trường, mỗi chùa đều có biển giới thiệu di tích ghi năm xếp hạng; chụp lại để ghép thành một tờ ghi chép cho chuyến đi. Người muốn đi sâu nên tìm loạt sách khảo cứu chùa Việt của Viện Nghiên cứu Mỹ thuật, nơi có bản vẽ mặt bằng của nhiều chùa trong hai tuyến này.