Một ngày đi chùa Huế hợp lý nhất là: sáng sớm ở chùa Diệu Đế bên sông Đông Ba, rồi sang cụm đồi phía nam ga Huế với chùa Báo Quốc, Từ Đàm, Quốc Ân, ăn trưa, buổi chiều lên vùng đồi thông phía tây nam thăm chùa Từ Hiếu (ghép lăng Tự Đức nếu muốn). Các điểm chỉ cách nhau vài cây số, đi xe máy hay xe đạp đều được. Mùa đẹp nhất là cuối đông sang xuân, khoảng tháng 1 đến tháng 4, khi trời mát và chưa vào mùa nắng gắt.
Chùa Huế khác chùa Bắc ở chỗ nào cần biết trước
Chùa Huế phần lớn được dựng hoặc trùng tu lớn từ cuối thế kỷ 17 đến thế kỷ 19, nhiều chùa mang dấu hoàng gia thời chúa Nguyễn và triều Nguyễn. Kiến trúc theo lối nhà rường (nhà gỗ kết cấu kèo, cột, xuyên đặc trưng xứ Huế), có bình phong che trước chính điện, hồ sen bán nguyệt, vườn tháp trên đồi thông. Ít lớp tượng hơn chùa Bắc Bộ, nhưng không gian vườn, đồi, hồ là một phần của chùa.
Huế cũng là nơi có nhiều tổ đình — chùa gốc của các dòng thiền lan ra khắp miền Trung và Nam Bộ. Đi chùa Huế vì thế là đi theo một tấm bản đồ truyền thừa: Quốc Ân (Nguyên Thiều), Báo Quốc (Giác Phong), Từ Đàm (nơi thiền sư Liễu Quán được ấn chứng), Thiền Tôn (tổ đình dòng Liễu Quán). Chùa Thiên Mụ thì ai đến Huế cũng ghé; bài này để nó làm điểm thêm, tập trung vào những chùa ít đông hơn.
Lịch trình một ngày
| Giờ | Điểm | Thời gian ở lại | Đừng bỏ qua |
|---|---|---|---|
| 6:30 | Chùa Diệu Đế | 45 phút | Gác chuông – gác trống, cổng nhìn ra sông Đông Ba |
| 7:30 | Ăn sáng, cà phê gần chợ Đông Ba | 45 phút | — |
| 8:30 | Chùa Báo Quốc và giếng Hàm Long | 45 phút | Giếng dưới chân đồi, vườn tháp |
| 9:30 | Chùa Từ Đàm | 30 phút | Chính điện, liên hệ với Liễu Quán |
| 10:15 | Chùa Quốc Ân | 45 phút | Nhà Tổ, không gian vườn yên tĩnh |
| 11:30 | Ăn trưa, nghỉ | 2 giờ | Tránh nắng trưa, chùa cũng nghỉ |
| 14:00 | Chùa Từ Hiếu | 1 giờ | Hồ bán nguyệt, rừng thông, khu mộ thái giám |
| 15:30 | Lăng Tự Đức hoặc Thiên Mụ | 1–1,5 giờ | Thiên Mụ lúc chiều muộn nhìn ra sông Hương |
Buổi sáng: Diệu Đế bên sông Đông Ba
Chùa Diệu Đế do vua Thiệu Trị lập năm 1844 trên đất phủ cũ của mình thời còn là hoàng tử, và được xếp vào hàng quốc tự (chùa do nhà nước bảo trợ). Chùa nằm bên sông Đông Ba, phía đông Kinh thành, gần chợ Đông Ba — vì vậy đây là điểm khởi đầu tiện nhất.
Đến sớm khi phố còn vắng. Đứng ở cổng nhìn ra sông để hiểu vì sao một phủ đệ hoàng tử được chọn đặt ở đây: gần Kinh thành, có sông trước mặt. Trong khuôn viên, tìm cặp gác chuông và gác trống đứng hai bên — một cách bố trí đối xứng mang dáng dấp cung đình. Chùa đã qua nhiều lần tu sửa, nên đừng ngạc nhiên khi thấy lớp công trình mới bên cạnh phần cũ.
Giữa buổi: cụm chùa đồi Hàm Long
Báo Quốc
Chùa Báo Quốc nằm trên đồi Hàm Long, phía nam ga Huế. Thiền sư Giác Phong, người Trung Hoa, khai sơn cuối thế kỷ 17; năm 1747 chúa Nguyễn Phúc Khoát ban biển "Sắc tứ Báo Quốc tự". Từ thế kỷ 20, chùa là nơi đào tạo tăng ni quan trọng ở Huế.
Đến Báo Quốc, đừng quên đi xuống chân đồi xem giếng Hàm Long — mạch nước được vua Thiệu Trị xếp vào danh sách cảnh đẹp đất kinh đô. Trong khuôn viên có vườn tháp các đời trụ trì; đi chậm và đọc tên trên tháp nếu chữ còn rõ.
Từ Đàm
Chùa Từ Đàm ở gần Báo Quốc, cùng vùng đồi phía nam. Chùa có gốc từ thế kỷ 17, gắn với thiền sư Minh Hoằng Tử Dung và là nơi thiền sư Liễu Quán được ấn chứng (thầy xác nhận sự chứng ngộ của trò). Chính điện hôm nay là công trình xây lại trong thế kỷ 20. Với người đi theo lịch sử dòng thiền, đây là một mắt xích không thể thiếu; với người đi xem kiến trúc, nửa tiếng là đủ.
Quốc Ân
Chùa Quốc Ân do thiền sư Nguyên Thiều, người Quảng Đông, lập vào khoảng thập niên 1680, được coi là một trong những tổ đình đầu tiên của dòng Lâm Tế ở Đàng Trong. Chùa nhỏ, yên, ít khách. Đây là nơi hợp để ngồi lại một lúc trong sân, xem nhà Tổ và bài vị các đời — mỗi tấm bài vị là một nấc trong dòng truyền thừa đã lan khắp miền Trung.
Ba chùa trên chỉ cách nhau một quãng ngắn. Đi xe đạp ở cụm này rất dễ chịu: đường đồi thoai thoải, nhiều cây.
Buổi chiều: Từ Hiếu giữa đồi thông
Chùa Từ Hiếu nằm trên vùng đồi thông phía tây nam thành phố, khởi đầu là thảo am do thiền sư Nhất Định dựng năm 1843 để vừa tu vừa phụng dưỡng mẹ già. Tên "Từ Hiếu" là tên vua Tự Đức ban sau này để ghi nhận tấm lòng ấy. Chuyện thầy tự đi chợ mua cá nấu cho mẹ là lời kể truyền thống của chùa, được kể lại nhiều đời ở Huế.
Ba thứ nên xem: hồ bán nguyệt trước cổng (đứng ở bờ hồ nhìn vào là góc đẹp nhất), con đường thông dẫn vào chùa, và khu mộ các thái giám triều Nguyễn bên cạnh — những người không có con cháu thờ phụng đã gửi gắm phần mộ cho nhà chùa. Đi khu mộ với thái độ trang nghiêm, không đùa giỡn, không ngồi lên mộ.
Từ Từ Hiếu, lăng Tự Đức chỉ cách một quãng ngắn; lăng có vé tham quan riêng, hỏi tại quầy. Nếu muốn kết thúc bằng một ngôi chùa, đi Thiên Mụ lúc chiều muộn, đứng ở sân trước tháp Phước Duyên nhìn ra sông Hương.
Mùa nào nên đi chùa Huế
| Thời gian | Thời tiết | Đi chùa thế nào |
|---|---|---|
| Tháng 1 – 4 | Mát, có mưa phùn đầu mùa, sau đó khô dần | Đẹp nhất: vườn chùa xanh, đi bộ dễ chịu. Mang áo khoác mỏng buổi sáng |
| Tháng 5 – 8 | Nắng nóng, có ngày gió Tây khô | Đi thật sớm và chiều muộn, nghỉ dài buổi trưa. Mang nước, mũ |
| Tháng 9 – 12 | Mùa mưa, có đợt lũ, nhất là tháng 10 – 11 | Có lúc rất đẹp vì rêu và nước, nhưng đường đồi trơn; theo dõi dự báo lũ trước khi đi |
Về ngày lễ: Phật đản (rằm tháng Tư âm lịch) ở Huế có không khí rất riêng, phố treo cờ, đêm có hoa đăng trên sông Hương; chùa đông nhưng đáng xem nếu muốn thấy đời sống Phật giáo xứ Huế. Rằm tháng Bảy (Vu lan) cũng đông. Muốn xem kiến trúc trong yên tĩnh, chọn ngày thường, tránh rằm và mùng một.
Đi xe gì, giữ gì
- Phương tiện: các chùa trong lịch trình nằm trong bán kính vài cây số, đi xe đạp, xe máy hoặc taxi đều được. Xe đạp hợp nhất cho cụm đồi Hàm Long.
- Trang phục: chùa Huế là nơi tu hành đang hoạt động, nhiều chùa là trường học của tăng ni. Mặc kín đáo, đi nhẹ, nói khẽ.
- Khu riêng: tăng xá, học đường thường không mở cho khách. Có biển hoặc cửa khép thì dừng lại.
- Chụp ảnh: chụp cảnh thoải mái ở sân vườn; trong chính điện thì xem biển báo, và không chụp cận người đang tụng kinh.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì để đi sâu hơn
Muốn hiểu vì sao chùa Huế dày đặc tổ đình như vậy, đọc phần viết về Phật giáo Đàng Trong trong Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang. Đại Nam nhất thống chí, phần kinh sư, có chép các chùa lớn thời Nguyễn. Mỗi chùa trong lịch trình đều có bài riêng trong wiki này — đọc trước một đêm, sáng hôm sau đi sẽ thấy khác hẳn.
Nếu có ngày thứ hai, ghép các chùa phía nam như Thiền Tôn, Thánh Duyên trên núi Thuý Vân nhìn ra đầm Cầu Hai, hoặc đi một vòng các chùa quanh núi Ngự Bình.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa Huế một ngày nên đi những chùa nào?
Một tuyến hợp lý gồm chùa Diệu Đế buổi sáng sớm, cụm Báo Quốc – Từ Đàm – Quốc Ân giữa buổi, và chùa Từ Hiếu buổi chiều. Có thể ghép thêm lăng Tự Đức hoặc chùa Thiên Mụ lúc chiều muộn. Các điểm cách nhau vài cây số nên đi trong một ngày được.
Mùa nào đi chùa Huế đẹp nhất?
Khoảng tháng 1 đến tháng 4 là đẹp nhất, trời mát và vườn chùa xanh. Tháng 5 đến tháng 8 nắng nóng, nên đi sớm và chiều muộn. Tháng 9 đến tháng 12 là mùa mưa, có đợt lũ, cần theo dõi dự báo.
Chùa Từ Hiếu ở đâu?
Chùa Từ Hiếu nằm trên vùng đồi thông phía tây nam thành phố Huế, gần lăng Tự Đức. Chùa nổi tiếng với hồ bán nguyệt, rừng thông và khu mộ thái giám triều Nguyễn. Nên dành khoảng một tiếng cho chùa.
Chùa Diệu Đế do ai xây?
Chùa Diệu Đế do vua Thiệu Trị lập năm 1844 trên đất phủ cũ của ông thời còn là hoàng tử. Chùa nằm bên sông Đông Ba, gần chợ Đông Ba, và từng là quốc tự triều Nguyễn.
Đi chùa Huế bằng phương tiện gì?
Các chùa trong nội thành và vùng đồi phía nam cách nhau vài cây số, nên xe đạp, xe máy hay taxi đều tiện. Xe đạp đặc biệt hợp với cụm Báo Quốc, Từ Đàm, Quốc Ân trên đồi Hàm Long.