Hai ngày đủ để xem sáu ngôi chùa Khmer tiêu biểu nhất miền Tây và hai bảo tàng văn hoá Khmer: ngày đầu ở Trà Vinh cũ (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long) với chùa Âng, Ao Bà Om, Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer và chùa Hang lúc đàn cò về; ngày thứ hai ở Sóc Trăng cũ (nay thuộc TP Cần Thơ) với chùa Dơi, chùa Kh'leang, Bảo tàng Văn hoá Khmer và chùa Chén Kiểu. Đi từ TP.HCM, nên vào Trà Vinh trước rồi sang Sóc Trăng, kết thúc ở Cần Thơ để về.
Tổng quan tuyến đi
| Ngày | Buổi | Điểm | Vì sao xếp giờ này |
|---|---|---|---|
| Ngày 1 | Sáng | Đường từ TP.HCM về Trà Vinh | Đi sớm, tới nơi khoảng trước trưa |
| Ngày 1 | Đầu chiều | Ao Bà Om, chùa Âng, Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer | Ba điểm sát nhau, đi bộ được; bảo tàng mở giờ hành chính |
| Ngày 1 | Chiều muộn | Chùa Hang (Kompông Chrây) | Đàn cò bay về tổ lúc chiều tà |
| Ngày 2 | Sáng sớm | Di chuyển sang Sóc Trăng, chùa Dơi (Mahatup) | Dơi treo trên cây suốt ban ngày, sáng còn mát |
| Ngày 2 | Cuối sáng | Chùa Kh'leang và Bảo tàng Văn hoá Khmer đối diện | Ở ngay trung tâm, ghép với bữa trưa |
| Ngày 2 | Chiều | Chùa Chén Kiểu (Sà Lôn), rồi về Cần Thơ | Chùa nằm gần quốc lộ 1, tiện đường ra |
Quãng Trà Vinh – Sóc Trăng phải qua sông Hậu: hoặc đi phà, cầu ở khu vực Đại Ngãi, hoặc vòng qua Vĩnh Long – Cần Thơ, xa hơn nhưng chủ động. Tình trạng phà, cầu thay đổi theo thời điểm, nên kiểm tra trước một ngày.
Ngày 1: Trà Vinh cũ — ao cổ, bảo tàng và đàn cò
Ao Bà Om
Bắt đầu bằng một vòng đi bộ quanh Ao Bà Om: cái ao nước ngọt hình chữ nhật viền hàng cây dầu cổ thụ, rễ nổi lên mặt đất thành những hình thù lạ. Quanh ao có nhiều truyền thuyết về cuộc thi đắp ao giữa nam và nữ — đó là lời kể dân gian, nghe cho biết vì sao ao mang tên "Bà". Ao là danh thắng, cũng là nơi tổ chức lễ Ok Om Bok của người Khmer vào rằm tháng Mười âm lịch.
Chùa Âng
Ngay cạnh ao là chùa Âng, tên Khmer thường phiên là Angkorajaborey. Tư liệu của chùa nêu năm lập 990; con số này là niên đại truyền tụng, không có văn bản cùng thời làm chứng, còn các công trình hôm nay là kết quả nhiều lần dựng lại. Chùa là di tích cấp quốc gia. Nhìn theo thứ tự: cổng chùa, con đường dẫn vào giữa hàng cây, chánh điện trên nền cao, tám phiến đá sima đánh dấu ranh giới thiêng quanh chánh điện, rồi tranh tích Phật trên tường nếu chánh điện mở cửa.
Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer
Bảo tàng nằm sát khu ao và chùa, là chỗ hợp để tránh nắng đầu chiều. Ở đây có nhạc cụ ngũ âm, trang phục, nông cụ, mô hình ghe ngo, đồ dùng trong nghi lễ vòng đời. Xem bảo tàng trước hoặc sau chùa đều được, nhưng xem bảo tàng rồi quay lại chùa sẽ hiểu nhiều hơn những gì mình thấy trên mái và cột.
Chùa Hang lúc chiều tà
Chùa Hang (Kompông Chrây) cách trung tâm Trà Vinh cũ chừng vài cây số. Tên "Hang" đến từ lối cổng vòm tường dày, đi qua như chui vào miệng hang — chùa không nằm trong hang núi nào. Đến khoảng một tiếng trước khi trời tối: xem chùa, rồi đứng ở khoảng trống trong vườn chờ đàn cò trắng bay về tổ trên những cây cổ thụ. Đứng yên, nói nhỏ, không chiếu đèn, không ném vật lên cây.
Ngủ lại Trà Vinh cũ. Bữa tối có thể thử bún nước lèo — món có mắm bò hóc của người Khmer, mỗi nơi nêm một kiểu.
Ngày 2: Sóc Trăng cũ — dơi quạ, chùa cổ và chén sứ
Chùa Dơi (Mahatup)
Xuất phát sớm sang Sóc Trăng. Chùa Dơi cách trung tâm Sóc Trăng cũ vài cây số, nổi tiếng vì hàng nghìn con dơi quạ treo mình trên cây cổ thụ suốt ban ngày, chiều tối mới bay đi kiếm ăn. Đây là dơi ăn quả, không hút máu. Theo tư liệu của chùa, chùa có lịch sử khoảng bốn thế kỷ — cũng là niên đại truyền tụng. Đi khẽ dưới tán cây, không vỗ tay, không ném đá để dơi bay, không dùng đèn chớp.
Trong khuôn viên, ngoài chánh điện, hãy tìm các tháp cốt — nơi người trong phum sóc gửi tro cốt người thân. Đây là không gian của gia đình người ta, chỉ nhìn từ xa.
Chùa Kh'leang và Bảo tàng Văn hoá Khmer
Chùa Kh'leang nằm ngay trung tâm Sóc Trăng cũ. Theo tư liệu của chùa, chùa lập từ thế kỷ 16 (năm hay được nêu là 1533), còn chánh điện hiện nay là kết quả các đợt trùng tu lớn đầu thế kỷ 20. Tên chùa gắn với chính địa danh: cách giải thích phổ biến là vùng này xưa gọi Srok Khleang, "xứ có kho", người Việt đọc trại thành Sóc Trăng — đây vẫn là giả thuyết từ nguyên. Chùa còn là nơi đặt trường dạy chữ Pali, văn hoá cho sư sãi.
Đối diện chùa là Bảo tàng Văn hoá Khmer. Đi một lần được cả hai, rồi ăn trưa gần đó.
Chùa Chén Kiểu (Sà Lôn)
Buổi chiều, ra quốc lộ 1 hướng Bạc Liêu cũ để ghé chùa Chén Kiểu. Tường, cột, mặt tiền và cổng chùa gắn kín chén, đĩa, mảnh sứ nhiều màu — "chén kiểu" là cách người Nam Bộ gọi chén bát sứ. Cách xem: đứng xa nhìn tổng thể mặt tiền, rồi lại gần đọc từng mảnh. Câu chuyện bà con góp chén đĩa để trang trí chùa là lời kể địa phương. Xong, đi tiếp về Cần Thơ để nghỉ hoặc về TP.HCM.
Đi vào mùa nào, tránh mùa nào
| Thời điểm | Có gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giữa tháng 4 dương lịch | Tết Chôl Chnăm Thmây, chùa rất đông vui | Đặt phòng sớm; xem chùa yên tĩnh thì khó |
| Khoảng cuối tháng Tám âm lịch | Lễ Sene Đôlta, lễ báo hiếu ông bà | Chùa là nơi sinh hoạt của bà con, khách đứng ngoài nhìn |
| Rằm tháng Mười âm lịch | Lễ Ok Om Bok, đua ghe ngo ở Sóc Trăng, lễ hội ở Ao Bà Om | Rất đông, đường kẹt, phòng kín |
| Sau mùa an cư (khoảng tháng Chín – tháng Mười âm lịch) | Lễ dâng y Kathina ở nhiều chùa | Có đoàn rước, nên hỏi lịch từng chùa |
| Mùa khô (khoảng tháng 12 – 4) | Ít mưa, đi lại dễ | Nắng gắt buổi trưa, nghỉ trưa dài |
Muốn xem kiến trúc trong yên tĩnh, chọn ngày thường trong mùa khô, tránh các dịp lễ lớn. Muốn thấy đời sống văn hoá Khmer, chọn đúng một dịp lễ và chấp nhận đông.
Những điều cần nhớ ở chùa Khmer
- Chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông. Chánh điện chỉ thờ Phật Thích Ca, không có Quan Âm, không có điện Mẫu. Đừng mang thói quen lễ của chùa Bắc tông vào đây.
- Chánh điện có khi đóng cửa ngoài giờ lễ. Muốn vào, hỏi sư hoặc người giữ chùa; được mời thì cởi giày dép trước bậc.
- Sư sãi không ăn sau giờ ngọ. Muốn cúng dường thức ăn thì mang tới buổi sáng.
- Không dẫm lên sima và không ngồi lên bệ tượng Naga ở cầu thang.
- Chùa là trường học của phum sóc. Gặp lớp học, đi vòng, không chụp ảnh trẻ khi chưa xin phép.
Ăn, ở và đi lại
Hai đêm nghỉ ở trung tâm Trà Vinh cũ và Cần Thơ (hoặc Sóc Trăng cũ) là tiện nhất. Đi xe riêng hoặc thuê xe theo ngày cho chủ động, vì các chùa nằm rải quanh thành phố, xe công cộng không tới tận nơi. Món nên thử: bún nước lèo ở cả hai nơi, bánh pía và bánh cống ở Sóc Trăng, bánh tét Trà Cuôn ở Trà Vinh.
Góc nhìn hôm nay: muốn đi xa hơn
Có ngày thứ ba, đi tiếp xuống Cà Mau (Bạc Liêu cũ) thăm chùa Xiêm Cán, hoặc lên An Giang thăm chùa Xà Tón ở vùng Bảy Núi để xem kinh lá buông. Trước chuyến đi, đọc các bài về biểu tượng Naga – Krud – Kây-no, đá sima và tục đi tu của thanh niên Khmer trong wiki này; đứng trước mái chùa sẽ đọc được từng con giống. Hai bảo tàng văn hoá Khmer ở Trà Vinh cũ và Sóc Trăng cũ là nơi tốt nhất để hỏi thêm tài liệu.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa Khmer Sóc Trăng nên đi những chùa nào?
Ba chùa tiêu biểu là chùa Dơi (Mahatup), chùa Kh'leang và chùa Chén Kiểu (Sà Lôn), đi gọn trong một ngày. Ghép thêm Bảo tàng Văn hoá Khmer đối diện chùa Kh'leang. Sóc Trăng cũ nay thuộc TP Cần Thơ.
Xem cò ở chùa Hang Trà Vinh lúc nào?
Đẹp nhất là lúc chiều muộn khi đàn cò bay về tổ, hoặc rạng sáng khi chúng bay đi. Nên đến khoảng một tiếng trước khi trời tối. Đứng yên, nói nhỏ và không chiếu đèn lên cây.
Chùa Âng có gì đặc biệt?
Chùa Âng là chùa Khmer cổ bên Ao Bà Om, di tích cấp quốc gia, tư liệu của chùa nêu năm lập 990 theo truyền tụng. Ngay cạnh có Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer, nên ba điểm đi bộ được trong một buổi.
Đi Trà Vinh – Sóc Trăng mấy ngày là đủ?
Hai ngày là đủ cho sáu chùa tiêu biểu và hai bảo tàng: một ngày Trà Vinh cũ, một ngày Sóc Trăng cũ. Có ngày thứ ba thì nối tiếp tới chùa Xiêm Cán ở Cà Mau hoặc chùa Xà Tón ở An Giang.
Lễ hội Khmer lớn nhất là khi nào?
Ba lễ lớn là Tết Chôl Chnăm Thmây giữa tháng 4 dương lịch, Sene Đôlta khoảng cuối tháng Tám âm lịch và Ok Om Bok vào rằm tháng Mười âm lịch. Dịp Ok Om Bok có đua ghe ngo nổi tiếng ở Sóc Trăng. Các dịp này rất đông, cần đặt phòng sớm.