Trên một ngôi chùa Khmer Nam Bộ, có năm nhóm hình tượng gặp gần như ở mọi nơi: rắn thần Naga uốn dọc lan can cầu thang và bờ mái; chim thần Krud (gốc từ Garuda của Ấn Độ) đỡ mái ở đầu cột; tiên nữ nửa người nửa chim Kây-no chắp tay dưới mái hiên; thần Reahu nuốt mặt trăng ở trán hồi; và các tượng chằn Yeak gác cổng hoặc đỡ nền. Biết vị trí của từng hình, đứng trước chánh điện có thể đọc từ chân cầu thang lên tới đỉnh mái mà không cần ai giải thích. Bài này đi theo đúng thứ tự ấy: cầu thang, cột, mái, trán hồi, cổng.
Vì sao chùa Phật giáo lại đầy thần linh Ấn Độ
Phần lớn các hình tượng này có gốc từ thần thoại Ấn Độ, theo Ấn Độ giáo và Phật giáo vào vùng Đông Nam Á lục địa từ nhiều thế kỷ trước. Trong chùa Khmer Nam Bộ, chúng không được thờ như thần chính. Vai trò của chúng là hộ trì: canh giữ, nâng đỡ, tôn vinh Đức Phật và nơi thờ Phật. Hiểu theo cách đơn giản: cả thế giới thần linh, loài vật, cõi trời đều hướng về Phật pháp, cùng nâng ngôi chánh điện.
Chuyện thần thoại đầy đủ của từng nhân vật (chẳng hạn Naga trong các tích Ấn Độ và truyền thuyết lập quốc Campuchia) là một đề tài riêng; ở đây chỉ bàn chúng xuất hiện ở đâu trên chùa và cách nhận ra.
Bảng nhận diện nhanh
| Hình tượng | Hình dạng | Thường ở đâu | Vai trò trên chùa |
|---|---|---|---|
| Naga | Rắn thần, đầu xoè nhiều đầu (thường số lẻ) | Lan can cầu thang, bờ mái, đầu đao, cổng | Nối cõi đất với cõi Phật, hộ trì |
| Krud | Thân người, mỏ và cánh chim, móng vuốt | Đầu cột, góc mái, dưới tàu mái | Đỡ mái, có khi tay nắm thân Naga |
| Kây-no | Thân trên thiếu nữ, thân dưới chim, đuôi xoè | Đầu cột, dưới mái hiên, khung cửa | Chắp tay, đỡ mái, tôn vinh |
| Reahu | Đầu thần lớn, miệng há, tay ôm vầng trăng | Trán hồi (mặt tam giác đầu mái), cổng | Tích nhật thực, nguyệt thực |
| Yeak | Chằn, dạ xoa: mặt dữ, răng nanh, thân lực sĩ | Hai bên cổng, chân tường chánh điện | Gác cổng, đỡ nền |
| Apsara | Tiên nữ múa, đội mũ nhọn | Tường, trán cửa, tranh vẽ | Trang trí, tôn vinh |
Từ chân cầu thang: Naga
Bước tới chánh điện, thứ đầu tiên gặp là cầu thang Naga. Thân rắn chạy dọc làm lan can hai bên, và ở chân cầu thang, đầu rắn ngẩng cao, xoè thành nhiều đầu — thường là năm, bảy hoặc chín đầu, luôn là số lẻ. Đuôi rắn vắt lên phía trên, có khi cuộn ở đầu bậc trên cùng.
Ý nghĩa phổ biến nhất được giải thích: Naga là cầu nối giữa cõi người và cõi thiêng, người đi lễ "bước lên theo thân rắn" từ mặt đất vào chánh điện. Trong tích Phật, vua rắn Mucalinda xoè đầu che mưa cho Đức Phật đang thiền định; vì thế trong một số chánh điện còn có tượng Phật ngồi trên thân rắn cuộn, sau lưng là các đầu Naga xoè như vầng hào quang.
Để ý: đếm số đầu Naga ở chân cầu thang cổng và cầu thang chánh điện ở cùng một chùa. Thường cầu thang chánh điện có số đầu nhiều hơn hoặc trang trí công phu hơn — chánh điện là toà quan trọng nhất.
Lên hàng cột: Krud và Kây-no
Đứng trên hiên chánh điện, ngẩng lên đầu các cột ngoài. Đây là nơi hay gặp nhất hai hình tượng "đỡ mái":
Krud — chim thần đỡ mái
Krud là cách người Khmer gọi Garuda, chim thần cưỡi của thần Vishnu trong thần thoại Ấn Độ. Trên chùa Khmer, Krud thường mang thân người lực sĩ, đầu có mỏ chim, cánh xoè, hai tay giơ cao đỡ lấy tàu mái. Một chi tiết hay: có nơi Krud tay nắm thân Naga — gợi tích Garuda và Naga là đôi đối thủ truyền kiếp, nay cùng phục vụ ngôi chùa.
Kây-no — tiên nữ nửa người nửa chim
Kây-no (gốc từ Kinnari trong văn hoá Ấn Độ) là tiên nữ có thân trên là thiếu nữ, thân dưới là chim với đuôi xoè. Trên chùa Khmer, Kây-no thường chắp tay trước ngực hoặc giơ tay đỡ mái, dáng mềm mại. Kây-no gắn với âm nhạc và múa trong văn hoá Khmer — nên các hình này cũng là một cách nói về cái đẹp quanh Đức Phật.
Phân biệt nhanh khi đứng dưới đất: mỏ chim, thân lực sĩ là Krud; mặt thiếu nữ, chắp tay, đuôi chim là Kây-no. Ở chùa cổ sơn đã bạc khó thấy rõ, hãy nhìn tay: Krud thường giơ cao đỡ, Kây-no thường chắp.
Mái và trán hồi: Naga lần nữa, và Reahu
Mái chánh điện chùa Khmer xếp nhiều lớp chồng lên nhau. Mỗi bờ mái là một thân Naga chạy dài, đầu đao vút nhọn như đầu rắn ngóc lên hoặc như ngọn lửa. Nhìn từ xa, toàn bộ mái như có nhiều con rắn uốn mình vươn lên trời.
Mặt tam giác ở đầu hồi mái (gọi là trán hồi) là chỗ trang trí đậm nhất. Ở đó thường gặp:
- Reahu: chỉ có phần đầu và hai tay, miệng há rộng, tay ôm hoặc ngậm vầng trăng. Trong thần thoại, Reahu (Rahu) nuốt mặt trăng, mặt trời — cách người xưa giải thích nhật thực, nguyệt thực. Vì Reahu chỉ có đầu, vầng trăng nuốt vào lại lọt ra; tích này được kể nhiều trong văn hoá Khmer.
- Đức Phật ngồi trong vòm hoặc trên đài sen ở chính giữa.
- Hoa văn lá, hoa, ngọn lửa phủ kín nền xung quanh.
Ở cổng và chân tường: Yeak
Yeak là cách gọi của người Khmer cho loài chằn, dạ xoa (yaksha): mặt dữ, mắt lồi, răng nanh, mình lực sĩ. Trên chùa Khmer, Yeak hay đứng hai bên cổng cầm vũ khí như vệ binh, hoặc làm tượng chân tường như đang gồng mình đỡ cả toà chánh điện. Cái dữ ở đây là để trấn giữ, giống vai trò hộ pháp ở chùa Việt — chúng đứng về phía Phật pháp.
Ở một số chùa còn có tượng sư tử canh cổng, tượng voi, ngựa trong cảnh tích Phật, và vũ nữ Apsara trên tường hay tranh vẽ.
Một lượt đọc hoàn chỉnh, năm phút
- Đứng ngoài cổng: tìm Yeak hai bên, Naga trên mái cổng.
- Đi tới chân cầu thang chánh điện: đếm số đầu Naga.
- Lên hiên: ngẩng nhìn đầu cột, phân biệt Krud với Kây-no.
- Lùi ra sân, nhìn mái: các lớp mái, bờ Naga, đầu đao.
- Nhìn trán hồi: tìm Reahu và vầng trăng, hoặc tượng Phật ở giữa.
Năm bước này dùng được cho chùa Dơi, chùa Âng, Kh'leang, Xiêm Cán, hay bất cứ chùa Khmer nhỏ nào trong sóc. Chùa mới sơn màu rực giúp nhận ra rõ; chùa cổ bạc màu thì nhìn kỹ dáng hình.
Góc nhìn hôm nay: một bộ chữ bằng hình
Với người Khmer, những hình tượng này là một bộ "chữ" quen thuộc từ nhỏ. Với khách, học năm "chữ" — Naga, Krud, Kây-no, Reahu, Yeak — là đủ để một ngôi chùa Khmer không còn là một khối màu sắc khó hiểu, mà thành một câu chuyện đọc được. Cùng bộ chữ ấy còn gặp ở chùa Campuchia, Lào, Thái Lan, mỗi nơi một nét riêng.
Mang về được gì: thứ tự đọc từ chân cầu thang lên trán hồi, và mẹo phân biệt Krud – Kây-no bằng đôi tay. Muốn đọc thêm, có thể tìm các nghiên cứu mỹ thuật chùa Khmer Nam Bộ và xem hiện vật ở Bảo tàng Văn hoá Khmer tại Sóc Trăng cũ, Trà Vinh cũ.
Câu hỏi thường gặp
Rắn Naga trên chùa Khmer có ý nghĩa gì?
Naga là rắn thần hộ trì, thường được giải thích là cầu nối giữa cõi người và cõi thiêng. Trong tích Phật, vua rắn Mucalinda xoè đầu che mưa cho Đức Phật thiền định, nên Naga gắn với việc bảo vệ Phật pháp.
Krud là gì?
Krud là cách người Khmer gọi Garuda, chim thần trong thần thoại Ấn Độ. Trên chùa Khmer, Krud thường có thân lực sĩ, mỏ và cánh chim, giơ tay đỡ mái ở đầu cột.
Kây-no là ai?
Kây-no là tiên nữ nửa người nửa chim, gốc từ Kinnari trong văn hoá Ấn Độ. Trên chùa Khmer, Kây-no thường chắp tay hoặc đỡ mái dưới hiên, gắn với âm nhạc và múa.
Vì sao rắn Naga trên chùa có số đầu lẻ?
Naga trên chùa Khmer thường có năm, bảy hoặc chín đầu, luôn là số lẻ theo quy ước tạo hình truyền thống. Số đầu và độ công phu thường tăng ở những công trình quan trọng như chánh điện.
Hình mặt thần ngậm mặt trăng trên mái chùa Khmer là gì?
Đó là Reahu (Rahu), vị thần trong tích nuốt mặt trăng, mặt trời — cách người xưa giải thích nhật thực, nguyệt thực. Reahu thường được đặt ở trán hồi mái hoặc trên cổng chùa.