Quanh một ngôi chùa Việt luôn có nhiều nhóm người tại gia, mỗi nhóm lo một phần: đạo tràng là nhóm Phật tử tu tập định kỳ ở chùa (Bát quan trai, niệm Phật, tụng kinh Pháp Hoa); ban hộ tự là người đại diện Phật tử, dân làng giúp chùa lo cơ sở vật chất, lễ hội; ban hộ niệm lo tụng kinh, giúp việc tang cho gia đình Phật tử; Gia đình Phật tử là tổ chức giáo dục thanh thiếu niên theo tinh thần Phật giáo, ra đời ở Huế từ năm 1940. Hiểu các nhóm này thì biết chùa không chỉ là chỗ của sư, mà là nơi một cộng đồng cùng giữ.
Phật tử, thiện tín, bổn đạo: những tên gọi
Người tại gia đến chùa có nhiều cách gọi, mỗi cách nhấn một ý:
- Phật tử — "con Phật", thường chỉ người đã quy y Tam Bảo, có pháp danh.
- Cư sĩ — người tu tại gia; trong sách vở thường dùng cho người tại gia học Phật nghiêm túc.
- Thiện tín, thiện nam tín nữ — người có lòng tin, hay làm việc thiện; cách gọi trong văn sớ, thư mời của chùa.
- Bổn đạo — cách gọi ở Nam Bộ, chỉ những người gắn bó với một ngôi chùa cụ thể ("bổn đạo chùa Giác Lâm").
- Ưu bà tắc, ưu bà di — phiên âm từ tiếng Phạn, chỉ nam và nữ cư sĩ đã thọ năm giới; gặp nhiều trong kinh sách.
Ở chùa làng Bắc Bộ xưa còn có lớp người gọi là các vãi — những bà, những cụ ông có tuổi thường xuyên lên chùa tụng kinh, lo hương khói, đi lễ theo hội. Hình ảnh "vãi" đã đi vào ca dao, chèo, và vẫn còn ở nhiều làng quê.
Đạo tràng: nhóm tu tập ở chùa
Đạo tràng (道場) nghĩa gốc là nơi tu tập; ngày nay chữ này thường chỉ một nhóm Phật tử sinh hoạt định kỳ tại chùa theo một pháp môn. Một số đạo tràng phổ biến:
| Đạo tràng | Sinh hoạt | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| Bát quan trai | Thọ tám giới một ngày một đêm, ở lại chùa tu tập | Chùa Bắc tông khắp nơi, thường tháng một lần |
| Niệm Phật | Tụng kinh A Di Đà, niệm danh hiệu Phật theo giờ cố định | Chùa theo Tịnh độ, rất phổ biến |
| Pháp Hoa | Tụng kinh Pháp Hoa theo phẩm, có khi lạy kinh | Nhiều chùa Bắc tông |
| Dược Sư | Tụng kinh Dược Sư, thường dịp đầu năm | Chùa Bắc tông |
| Thiền | Ngồi thiền, nghe giảng | Thiền viện, chùa có lớp thiền |
Mỗi đạo tràng có người đứng ra lo việc chung, gọi là trưởng đạo tràng hay trưởng ban, cùng nhau giữ lịch, lo nước nôi, mời thầy giảng. Phần lớn đạo tràng ở chùa Việt là các bà, các chị trung niên — nhìn vào sân chùa sáng chủ nhật có Bát quan trai sẽ thấy rõ.
Ban hộ tự và khuôn hội: những người giữ chùa cùng thầy
Ban hộ tự (護寺, "giúp giữ chùa") là nhóm đại diện Phật tử và người địa phương, cùng vị trụ trì lo cho chùa: sửa sang, xây dựng, tổ chức hội chùa, ngày lễ lớn, giữ sổ sách đóng góp. Ở chùa làng Bắc Bộ, vai trò này nối tiếp truyền thống chùa thuộc về làng: xưa kia các bô lão, chức dịch trong làng quyết định việc dựng chùa, đón sư; nay ban hộ tự làm cầu nối giữa chùa và làng.
Ở miền Trung, nhất là Huế, còn có khuôn hội — tổ chức Phật tử cấp làng, xã, sinh hoạt quanh một niệm Phật đường hay chùa làng. Ở Nam Bộ, chùa làng thường có ban quản trị do bổn đạo bầu ra.
Chùa Khmer có cơ cấu riêng: bên cạnh sư cả là ban quản trị chùa gồm người trong phum sóc, cùng các Achar — cư sĩ lớn tuổi am hiểu nghi lễ, thường đã từng tu — làm cầu nối giữa chùa với dân.
Ban hộ niệm: lo việc tang cho người trong đạo
Hộ niệm là trợ giúp tinh thần cho người sắp mất và gia đình bằng việc niệm Phật, tụng kinh. Ban hộ niệm của chùa là những Phật tử tự nguyện, khi gia đình nào trong cộng đồng có người hấp hối hay qua đời thì đến tụng niệm, giúp sắp xếp nghi lễ theo nếp nhà Phật. Ở nhiều nơi, ban hộ niệm cũng giúp những việc thiết thực: hướng dẫn gia đình, phối hợp giờ giấc với chùa cho các lễ tuần thất. Đây là một trong những hoạt động khiến chùa gắn với từng gia đình trong làng, trong phường.
Gia đình Phật tử: tổ chức của thanh thiếu niên
Năm 1940, ở Huế, nhóm Phật tử trong phong trào chấn hưng Phật học do cư sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám đứng đầu lập ra Gia đình Phật hoá phổ, nhằm đưa Phật học vào đời sống gia đình, đặc biệt cho thanh thiếu niên. Năm 1951, tổ chức đổi tên thành Gia đình Phật tử. Từ Huế, mô hình lan ra miền Trung, miền Nam và các nơi khác.
Gia đình Phật tử sinh hoạt theo đơn vị gắn với một ngôi chùa, chia theo lứa tuổi:
- Ngành Oanh (Oanh Vũ) — các em nhỏ.
- Ngành Thiếu — thiếu niên.
- Ngành Thanh — thanh niên.
Các đơn vị có huynh trưởng phụ trách, sinh hoạt cuối tuần ở sân chùa với học giáo lý, kỹ năng, ca hát, trò sinh hoạt tập thể, cắm trại. Đồng phục áo lam, huy hiệu hoa sen trắng là dấu hiệu dễ nhận ra. Sáng chủ nhật đi qua các chùa ở Huế, Đà Nẵng hay TP.HCM, rất hay gặp những hàng áo lam xếp vòng tròn trên sân.
Bức tranh chung: ai làm gì quanh một ngôi chùa
| Nhóm | Lo việc gì | Gặp họ khi nào |
|---|---|---|
| Tăng ni thường trú | Tu tập, nghi lễ, dạy đạo, điều hành chùa | Hằng ngày |
| Ban hộ tự, ban quản trị | Cơ sở vật chất, hội chùa, tài chính chung | Ngày lễ, khi chùa tu bổ |
| Đạo tràng | Tu tập định kỳ, góp sức ngày lễ | Ngày Bát quan trai, rằm, mùng Một |
| Ban hộ niệm | Tụng niệm, giúp việc tang | Khi trong cộng đồng có người mất |
| Gia đình Phật tử | Giáo dục thanh thiếu niên | Chiều thứ bảy, sáng chủ nhật |
| Phật tử công quả | Bếp, dọn dẹp, giữ trật tự dịp lễ | Ngày lễ lớn |
| Ban quản lý di tích | Bảo vệ hiện vật, tu bổ theo luật | Ở chùa là di tích xếp hạng |
Góc nhìn hôm nay: muốn tham gia sinh hoạt ở chùa thì bắt đầu từ đâu
Với người mới, cách tự nhiên nhất là đến văn phòng chùa hỏi lịch sinh hoạt: chùa có đạo tràng nào, ngày nào, có lớp giáo lý không, có Gia đình Phật tử cho con không. Không cần quy y mới được tham gia đạo tràng hay nghe giảng; quy y là bước riêng, có thể tìm hiểu sau.
Vài gợi ý thực tế:
- Chọn chùa gần nhà để sinh hoạt đều đặn — đạo tràng là chuyện lâu dài, không phải một lần.
- Đến dự một buổi trước khi đăng ký, xem nhịp sinh hoạt có hợp không.
- Muốn góp sức, hỏi ban hộ tự hay văn phòng chùa xem đang cần gì; đóng góp qua sổ chùa để có ghi nhận.
- Với con nhỏ, Gia đình Phật tử là lối vào nhẹ nhàng: các em học qua sinh hoạt tập thể, không nặng nghi lễ.
Đọc thêm: phần nói về phong trào chấn hưng và sự ra đời của Gia đình Phật tử trong Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang); các tài liệu giới thiệu đạo tràng, ban hộ niệm trên trang của Giáo hội Phật giáo Việt Nam và các chùa lớn.
Câu hỏi thường gặp
Đạo tràng là gì?
Đạo tràng nghĩa gốc là nơi tu tập; ngày nay thường chỉ nhóm Phật tử sinh hoạt định kỳ ở chùa theo một pháp môn như Bát quan trai, niệm Phật, tụng kinh Pháp Hoa. Mỗi đạo tràng có người lo việc chung và lịch sinh hoạt riêng. Không cần quy y mới được tham gia.
Ban hộ tự là gì?
Ban hộ tự là nhóm đại diện Phật tử và người địa phương cùng vị trụ trì lo cho chùa: tu sửa, tổ chức lễ hội, giữ sổ sách đóng góp. Ở chùa làng, ban hộ tự là cầu nối giữa chùa và làng. Ở Nam Bộ thường gọi là ban quản trị.
Gia đình Phật tử ra đời năm nào?
Tổ chức tiền thân là Gia đình Phật hoá phổ, lập năm 1940 tại Huế trong phong trào chấn hưng Phật học. Năm 1951 đổi tên thành Gia đình Phật tử. Tổ chức sinh hoạt theo ngành Oanh, Thiếu, Thanh, mặc áo lam, gắn với từng ngôi chùa.
Ban hộ niệm làm gì?
Ban hộ niệm là nhóm Phật tử tự nguyện đến tụng kinh, niệm Phật cho người sắp mất hoặc vừa mất, giúp gia đình sắp xếp nghi lễ theo nếp nhà Phật. Ban thường thuộc một ngôi chùa và phục vụ cộng đồng quanh chùa đó.
Bổn đạo là gì?
Bổn đạo là cách gọi ở Nam Bộ, chỉ những Phật tử gắn bó lâu dài với một ngôi chùa cụ thể. Bổn đạo thường tham gia lễ, đóng góp và bầu ra ban quản trị chùa. Cách gọi này cho thấy quan hệ giữa chùa và cộng đồng quanh nó.