Phật viện Đồng Dương là tu viện Phật giáo lớn nhất được biết của vương quốc Champa, do vua Indravarman II dựng năm 875 tại kinh đô Indrapura, nay là làng Đồng Dương thuộc vùng Thăng Bình của tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Bia dựng cùng năm ghi tu viện thờ Bồ tát Lokesvara, tức Quán Thế Âm. Phần lớn công trình đã đổ nát; tại chỗ còn lại một đoạn tháp cổng và nền móng, còn những hiện vật quan trọng nhất hiện ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Champa không chỉ có tháp Ấn Độ giáo
Nhắc đến tháp Chăm, phần lớn người ta nghĩ tới Mỹ Sơn, Pô Nagar, tháp Bánh Ít: đó là đền thờ thần Shiva và các thần Ấn Độ giáo. Nhưng Phật giáo cũng có mặt ở Champa từ sớm, chủ yếu là Phật giáo Đại thừa, sống song song với Ấn Độ giáo trong triều đình và dân gian. Đồng Dương là chứng cứ lớn nhất và rõ ràng nhất của dòng Phật giáo ấy.
Đây cũng là lý do Đồng Dương nằm trong một wiki về chùa: nó là một "chùa" theo nghĩa rộng, một tu viện có điện thờ, có nơi ở của tăng sĩ, có tháp, chỉ khác là thuộc một nền văn hoá khác và một thời rất xa, thế kỷ 9.
Bia Đồng Dương năm 875 nói gì
Bia Đồng Dương khắc bằng chữ Phạn và chữ Chăm cổ, ghi niên đại tương ứng năm 875. Theo các bản đọc của giới nghiên cứu, bia cho biết vua Indravarman II lập một tu viện (vihara) để thờ Bồ tát Lokesvara, đặt tên gắn với tên của nhà vua; bia cũng nói tới việc cúng ruộng đất, người phục dịch cho tu viện. Đây là một trong những văn bản quan trọng nhất để hiểu Phật giáo Champa.
Indravarman II cũng là người mở đầu một vương triều mới đóng đô ở Indrapura. Chọn dựng một tu viện Phật giáo lớn ngay tại kinh đô, nhà vua cho thấy Phật giáo được triều đình bảo trợ mạnh mẽ trong giai đoạn này. Giai đoạn nghệ thuật cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10 vì thế được giới nghiên cứu gọi là phong cách Đồng Dương.
Phật viện ngày xưa: một quần thể trải dài
Đầu thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu Pháp, trong đó có Henri Parmentier, đã khảo sát và khai quật Đồng Dương. Theo các khảo tả từ thời đó, quần thể được bố trí theo một trục chính hướng đông – tây, gồm nhiều sân nối tiếp nhau có tường bao, mỗi sân là một nhóm công trình:
| Khu | Thành phần chính (theo khảo tả) | Hiện trạng |
|---|---|---|
| Lối vào phía đông | Đường dẫn, tháp cổng | Còn một đoạn tháp cổng bằng gạch |
| Khu giữa | Nhà lớn có nhiều hàng cột, có thể là giảng đường hoặc nơi hội họp của tăng sĩ | Còn dấu nền |
| Khu điện thờ chính | Điện thờ với đài thờ lớn, tượng Phật, các tháp nhỏ vây quanh | Còn nền móng; đài thờ và tượng đưa về bảo tàng |
Cách tổ chức này khác hẳn chùa Việt: không có bố cục chữ Đinh, chữ Công, không có bộ khung gỗ; tất cả là gạch nung xây theo kỹ thuật Chăm, các tháp có tầng nhỏ dần lên đỉnh như tháp Chăm thờ thần, nhưng bên trong thờ Phật và Bồ tát.
Pho tượng Phật trên đài thờ chính
Trên đài thờ lớn ở điện chính từng đặt một pho tượng Phật bằng đá cỡ lớn ngồi buông thõng chân xuống, tư thế ít gặp trong tượng Phật Việt về sau. Đài thờ được chạm nhiều cảnh về cuộc đời Đức Phật. Giới thiệu chi tiết các mảng chạm là việc của sách chuyên về điêu khắc Chăm; với người tham quan, chỉ cần nhớ: đứng trước đài thờ Đồng Dương ở bảo tàng là đứng trước "bàn thờ chính" của một tu viện thế kỷ 9.
Còn lại gì tại chỗ
Qua hơn một nghìn năm, mưa nắng, cây cỏ và việc lấy gạch làm vật liệu đã làm hầu hết công trình sụp đổ. Thế kỷ 20, phần còn lại tiếp tục bị tàn phá nặng nề. Hôm nay, đến Đồng Dương sẽ thấy:
- Một đoạn tháp cổng bằng gạch đỏ, đứng đơn độc giữa vườn cây và ruộng. Đây là phần nổi bật nhất còn trên mặt đất.
- Nền móng và gò gạch các công trình, phần lớn đã phủ cỏ hoặc nằm trong khu đất được khoanh vùng bảo vệ.
- Cảnh quan làng quê bao quanh, cho cảm giác rõ nhất về sự trôi đi của thời gian: một kinh đô Phật giáo nay là làng ruộng.
Khu di tích đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, và đang được nghiên cứu, khảo cổ tiếp tục. Người đến nên hỏi ban quản lý di tích địa phương về khu vực được phép vào, vì có những phần đang khai quật hoặc gia cố.
Hiện vật Đồng Dương xem ở đâu
Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là nơi phải đến nếu quan tâm Đồng Dương. Bảo tàng có khu trưng bày riêng cho phong cách Đồng Dương, với đài thờ Phật lớn và nhiều tượng, phù điêu từ phế tích. Trong số đó có những hiện vật đã được công nhận Bảo vật quốc gia, như đài thờ Đồng Dương và tượng Bồ tát Tara bằng đồng tìm thấy ở Đồng Dương năm 1978. Một số hiện vật Đồng Dương khác nằm ở các bảo tàng lịch sử tại Hà Nội và TP.HCM.
Lộ trình hợp lý: xem bảo tàng trước để biết những gì đã từng có, rồi mới xuống Đồng Dương để thấy chỗ chúng từng đứng. Làm ngược lại, đến phế tích trước, rất dễ thất vọng vì tại chỗ còn quá ít.
Đồng Dương so với Mỹ Sơn và chùa Việt
| Phật viện Đồng Dương | Khu đền tháp Mỹ Sơn | Chùa Việt cổ | |
|---|---|---|---|
| Tôn giáo | Phật giáo Đại thừa | Ấn Độ giáo (chủ yếu thờ Shiva) | Phật giáo Bắc tông |
| Thời kỳ chính | Cuối thế kỷ 9 | Thế kỷ 4 – 13 (qua nhiều đợt) | Từ thời Lý về sau là chính |
| Vật liệu | Gạch nung, đá trang trí | Gạch nung, đá trang trí | Gỗ, gạch, ngói, đá |
| Đối tượng thờ | Phật, Bồ tát Lokesvara | Linga, thần Shiva | Phật, Bồ tát, chư Tổ, thần |
| Hiện trạng | Phế tích, còn một đoạn tháp cổng | Nhiều tháp còn đứng, Di sản thế giới UNESCO | Nhiều chùa còn hương khói |
Đi Đồng Dương
- Vị trí: phía nam trung tâm Đà Nẵng, vùng Thăng Bình của Quảng Nam cũ; nên đi ô tô hoặc xe máy, kết hợp với Hội An hoặc Tam Kỳ.
- Thời gian tại chỗ: chừng 30 phút đến một giờ cho phế tích; bảo tàng Chăm ở Đà Nẵng cần thêm một đến hai giờ.
- Ánh sáng: chiều muộn, nắng nghiêng lên gạch đỏ của tháp cổng là lúc đẹp nhất để chụp.
- Mùa: tránh tháng mưa lũ miền Trung (khoảng tháng 9 – 12), đường làng lầy lội.
- Ứng xử: không leo lên tường tháp, không nhặt gạch vụn làm kỷ niệm, không đi vào khu đang khai quật.
Góc nhìn hôm nay
Đồng Dương nhắc rằng lịch sử Phật giáo trên dải đất Việt Nam hiện nay không chỉ là câu chuyện của Luy Lâu, Thăng Long hay Huế. Ở miền Trung, hơn một nghìn năm trước, đã có một vương triều dựng cả một tu viện lớn thờ Quán Thế Âm. Đọc thêm: các công trình khảo cứu nghệ thuật Champa, catalog của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, và tư liệu của ban quản lý di tích về các đợt khảo cổ gần đây.
Câu hỏi thường gặp
Phật viện Đồng Dương ở đâu?
Phật viện Đồng Dương nằm ở làng Đồng Dương, vùng Thăng Bình của tỉnh Quảng Nam cũ. Sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025, khu vực này thuộc thành phố Đà Nẵng.
Phật viện Đồng Dương xây năm nào?
Theo bia Đồng Dương, vua Indravarman II của Champa dựng tu viện năm 875 tại kinh đô Indrapura để thờ Bồ tát Lokesvara, tức Quán Thế Âm.
Đồng Dương khác Mỹ Sơn thế nào?
Đồng Dương là tu viện Phật giáo Đại thừa thế kỷ 9, nay chủ yếu là phế tích. Mỹ Sơn là khu đền tháp Ấn Độ giáo thờ thần Shiva, xây qua nhiều thế kỷ, còn nhiều tháp đứng và là Di sản thế giới UNESCO.
Phật viện Đồng Dương hiện còn gì?
Tại chỗ còn một đoạn tháp cổng bằng gạch và nền móng các công trình. Đài thờ, tượng và phù điêu quan trọng nhất đã được đưa về Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và một số bảo tàng khác.
Phong cách Đồng Dương là gì?
Đây là tên giới nghiên cứu đặt cho giai đoạn nghệ thuật Champa cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10, lấy theo di tích Đồng Dương. Các hiện vật tiêu biểu của phong cách này được trưng bày ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.