Muốn thấy chùa cổ đẹp mà không đông, chọn theo ba lớp: mùa khô của từng vùng (Bắc Bộ đẹp nhất mùa thu, khoảng tháng 9 đến 11; Huế và miền Trung từ tháng 1 đến tháng 4; Nam Bộ mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4), tránh lịch lễ âm lịch (rằm, mùng một, tháng Giêng, Phật đản, Vu lan), và đến đúng giờ (sáng sớm hoặc chiều muộn ngày thường). Ba lớp trùng nhau là lúc chùa vừa sáng đẹp, vừa yên, vừa đủ thời gian để nhìn kỹ.
Lớp thứ nhất: thời tiết từng vùng
| Vùng | Mùa dễ đi nhất | Mùa khó đi | Ghi chú cho chùa cổ |
|---|---|---|---|
| Bắc Bộ (Hà Nội, Bắc Ninh, Ninh Bình, Hải Phòng…) | Thu: khoảng tháng 9 – 11; đầu đông khô | Cuối xuân nồm ẩm, hè nóng có giông | Mùa nồm gỗ và nền gạch đọng nước, bậc đá ong rất trơn |
| Huế, Quảng Trị | Khoảng tháng 1 – 4 | Tháng 9 – 12 mưa nhiều, có lũ; hè nắng gắt | Chùa trên đồi thông đẹp nhất sau những cơn mưa đầu năm |
| Đà Nẵng, Hội An, Quảng Ngãi, Gia Lai (vùng Bình Định cũ) | Khoảng tháng 2 – 8 | Tháng 10 – 11 mưa lũ | Hội An có ngày nước dâng tận phố cổ; chùa ngoại ô dễ đi hơn |
| Nam Bộ | Mùa khô: khoảng tháng 12 – 4 | Mùa mưa: khoảng tháng 5 – 11, thường mưa rào buổi chiều | Mùa mưa vẫn đi được, chỉ cần xếp chùa vào buổi sáng |
| Lâm Đồng (Đà Lạt) | Khoảng tháng 11 – 4 | Mưa chiều mùa hè – thu | Các thiền viện trên đồi đẹp nhất sáng sớm có sương |
Đây là quy luật chung; mỗi năm thời tiết lệch một ít. Trước chuyến đi, xem dự báo cụ thể, nhất là mùa bão lũ miền Trung.
Bắc Bộ: vì sao mùa thu thắng mùa xuân
Người ta hay đi chùa Bắc Bộ vào mùa xuân vì lễ hội. Nhưng với người muốn xem kiến trúc, mùa xuân có hai bất lợi: đông người và trời nồm. Nồm là khi hơi nước ngưng trên mặt nền, cột, bậc đá — ở chùa cổ lát gạch Bát Tràng hay bậc đá ong như Tây Phương, đi rất dễ trượt, còn ảnh chụp thì mờ hơi nước. Mùa thu ngược lại: trời khô, nắng vàng nhẹ, ánh sáng xiên vào sân chùa đẹp, lễ hội thưa.
Đầu mùa đông (tháng 12) cũng là lúc hay: hanh khô, trời trong, cây bàng trong sân nhiều chùa chuyển lá đỏ. Chỉ cần mặc ấm vì thượng điện chùa cổ lạnh hơn bên ngoài.
Mùa hè có gì
Hè nóng, nhưng là mùa sen. Nhiều chùa Bắc Bộ có ao sen trước cửa, nở rộ khoảng tháng 5 đến tháng 7. Đi sáng sớm, trước 8 giờ, vừa tránh nắng vừa thấy sen còn tươi.
Lớp thứ hai: lịch âm và mùa lễ
Chùa đông theo lịch âm. Những ngày sau đây, chùa nào cũng đông hơn hẳn:
- Mùng một và rằm hằng tháng, nhất là chiều tối hôm trước và buổi sáng hôm đó.
- Tháng Giêng âm lịch: lễ chùa đầu năm, kéo dài cả tháng.
- Mùa hội xuân Bắc Bộ, từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch. Chùa Hương và Yên Tử mở hội từ đầu tháng Giêng kéo dài nhiều tuần; hội chùa Thầy mùng 5 – 7 tháng Ba; hội chùa Dâu mùng 8 tháng Tư.
- Phật đản, rằm tháng Tư âm lịch.
- Vu lan, rằm tháng Bảy âm lịch.
- Các ngày vía Quán Thế Âm (19 tháng Hai, 19 tháng Sáu, 19 tháng Chín âm lịch), rất đông ở chùa thờ Quan Âm.
- Chùa Khmer: Chôl Chnăm Thmây giữa tháng 4 dương lịch, Sene Đôlta khoảng cuối tháng Tám âm lịch, Ok Om Bok rằm tháng Mười âm lịch.
Tránh những ngày này là tránh được phần lớn đám đông. Nếu chỉ có thể đi cuối tuần, chọn tuần giữa tháng âm (khoảng mùng 5 – 12 hoặc 18 – 26) để xa ngày rằm, mùng một.
Nhưng đôi khi nên đi đúng ngày lễ
Muốn thấy chùa sống, ngày lễ có cái riêng: rước kiệu ở hội làng, hoa đăng trên sông Hương đêm Phật đản, đua ghe ngo ở Sóc Trăng mùa Ok Om Bok. Cách đi hợp lý là chia đôi: một lần đi ngày thường để xem kiến trúc, một lần đi ngày lễ để xem con người — và chấp nhận rằng ngày lễ không phải lúc đứng ngắm vì kèo.
Lớp thứ ba: giờ trong ngày
| Khung giờ | Chùa lúc đó | Hợp để làm gì |
|---|---|---|
| 5:00 – 6:30 | Nhiều chùa có thời công phu khuya, tụng kinh sáng sớm | Đứng ngoài nghe tiếng chuông, tiếng tụng; không vào chính điện làm phiền |
| 6:30 – 9:00 | Yên, mát, ánh sáng mềm | Giờ tốt nhất để xem và chụp sân, mái, vườn tháp |
| 9:00 – 11:00 | Bắt đầu có khách, đoàn đông nhất vào cuối tuần | Xem bên trong chính điện, đọc bia |
| 11:00 – 13:30 | Giờ thọ trai và nghỉ trưa của tăng ni, nhiều chùa khép cửa chính điện | Ăn trưa, nghỉ, đi chỗ khác |
| 13:30 – 15:30 | Nắng gắt nhất, ít khách | Xem trong nhà, hành lang, nhà Tổ |
| 15:30 – 17:30 | Ánh sáng xiên, mái và đầu đao nổi khối | Chụp toàn cảnh, nhìn mái, ngồi lại ở sân |
| Sau 17:30 | Một số chùa có thời kinh chiều; chùa xa khu dân cư đóng cổng | Nghe chuông chiều từ ngoài, không ở lại khu tăng xá |
Giờ cụ thể mỗi chùa khác nhau; khung trên là thói quen phổ biến. Nơi có ban quản lý di tích thường niêm yết giờ mở cửa ở cổng.
Ánh sáng và hướng chùa
Chùa truyền thống ở Bắc Bộ phần lớn quay mặt về hướng nam hoặc lệch nam, tựa lưng vào gò, núi — một quan niệm chọn đất cổ: tựa núi, nhìn ra sông, đồng. Vì vậy, mặt tiền thường được nắng chiếu nghiêng buổi sáng và buổi chiều, còn giữa trưa ánh sáng rọi thẳng từ trên làm mái phẳng, mất khối. Chùa Khmer quay về hướng đông, nên mặt tiền chánh điện đẹp nhất buổi sáng.
Lịch gợi ý theo tháng
| Tháng (dương lịch) | Nơi đáng đi | Vì sao |
|---|---|---|
| 1 – 2 | Huế, Nam Bộ, chùa Khmer | Huế mát, Nam Bộ khô; Bắc Bộ thì đang mùa lễ chùa đầu năm |
| 3 – 4 | Huế, Hội An, Nam Bộ | Miền Trung khô ráo; giữa tháng 4 có Tết Khmer |
| 5 – 7 | Chùa có ao sen ở Bắc Bộ (đi sáng sớm), duyên hải miền Trung | Mùa sen; miền Trung đang khô |
| 8 | Duyên hải miền Trung, Nam Bộ buổi sáng | Trước mùa mưa lũ miền Trung |
| 9 – 11 | Bắc Bộ: Kinh Bắc, xứ Đoài, Ninh Bình, Côn Sơn | Mùa thu khô, ít lễ hội |
| 12 | Bắc Bộ, Nam Bộ đầu mùa khô | Trời trong, hanh; Nam Bộ hết mưa |
Góc nhìn hôm nay: chọn một ngày cụ thể
Mở lịch âm dương, đánh dấu rằm, mùng một và các ngày lễ lớn trong tháng định đi. Chọn một ngày thường còn lại, xem dự báo thời tiết vùng đó, rồi xếp chùa chính vào khung 6:30 – 9:00. Chỉ ba bước đó là đủ để có một chuyến đi chùa yên tĩnh. Các bài lịch trình trong wiki này (chùa quanh Hà Nội, chùa Huế, chùa Khmer Sóc Trăng – Trà Vinh) đã xếp giờ theo đúng nguyên tắc trên.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa Bắc Bộ mùa nào đẹp nhất?
Mùa thu, khoảng tháng 9 đến tháng 11, là đẹp nhất để xem chùa cổ Bắc Bộ: trời khô, nắng nhẹ, ít lễ hội. Mùa xuân đông người và hay nồm ẩm làm bậc đá trơn. Đầu mùa đông hanh khô cũng là lúc dễ chịu.
Giờ nào đi chùa vắng nhất?
Sáng sớm từ khoảng 6:30 đến 9:00 ngày thường là yên nhất, ánh sáng cũng đẹp. Nên tránh khoảng 11:00 đến 13:30 vì nhiều chùa nghỉ trưa. Chiều muộn cũng vắng và có ánh sáng xiên đẹp cho mái chùa.
Những ngày nào chùa đông nhất?
Mùng một, rằm hằng tháng, cả tháng Giêng âm lịch, Phật đản rằm tháng Tư, Vu lan rằm tháng Bảy và các ngày vía Quán Thế Âm. Ở Bắc Bộ, mùa hội xuân từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch cũng rất đông.
Mùa mưa có nên đi chùa Nam Bộ không?
Vẫn đi được, vì mưa mùa ở Nam Bộ thường là mưa rào buổi chiều. Hãy xếp chùa vào buổi sáng và để buổi chiều cho việc trong nhà. Mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 thì dễ đi hơn cả.
Đi chùa Huế tháng mấy?
Khoảng tháng 1 đến tháng 4 là dễ chịu nhất. Từ tháng 9 đến tháng 12 Huế mưa nhiều và có lũ, còn mùa hè rất nắng nóng. Nếu đi hè, xếp chùa vào sáng sớm và chiều muộn.