Tháp Phổ Minh là ngọn tháp thời Trần đứng trước chùa Phổ Minh ở làng Tức Mặc, quê gốc của nhà Trần (thuộc thành phố Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Tháp có 14 tầng, cao khoảng 20 m, phần đế và tầng dưới cùng bằng đá, các tầng trên bằng gạch nung; các tư liệu thường ghi tháp dựng khoảng năm 1305 dưới thời vua Trần Anh Tông. Theo truyền, tháp giữ một phần xá lợi của vua Trần Nhân Tông. Đây là một trong số rất ít tháp thời Trần còn đứng gần nguyên vẹn đến hôm nay.
Tức Mặc, phủ Thiên Trường và chùa Phổ Minh
Làng Tức Mặc là đất gốc của dòng họ Trần. Năm 1262, Thượng hoàng Trần Thánh Tông về đây, ban yến cho dân làng và đổi hương Tức Mặc thành phủ Thiên Trường; Đại Việt sử ký toàn thư chép cùng lúc cho dựng cung Trùng Quang làm nơi ở của Thượng hoàng, và dựng chùa Phổ Minh ở phía tây cung. Từ đó Thiên Trường thành một kinh đô thứ hai: các vua Trần nhường ngôi xong về đây làm Thượng hoàng, vẫn nắm việc lớn của triều đình.
Chùa Phổ Minh vì thế không phải chùa làng thông thường mà là chùa gắn với hoàng gia, nằm cạnh khu cung điện. Theo tư liệu địa phương, nơi đây có thể đã có chùa từ trước, đến thời Trần được mở rộng thành một quần thể lớn. Ngày nay chùa và đền Trần nằm trong cùng một khu di tích đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Vạc Phổ Minh: bảo vật đã mất
Thời Trần, chùa có một chiếc vạc đồng cỡ lớn, được kể vào hàng An Nam tứ đại khí (bốn vật lớn của nước Nam) cùng với tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền và tượng Phật chùa Quỳnh Lâm. Vạc không còn; nhiều tư liệu cho rằng nó bị phá lấy đồng vào thời thuộc Minh đầu thế kỷ 15. Những chuyện truyền miệng về kích thước vạc (như trẻ con chèo thuyền trong lòng vạc) nên hiểu là lời kể dân gian, không có số đo nào đáng tin.
Tháp dựng năm nào và để làm gì
Năm dựng tháp thường được ghi là 1305, dưới thời Trần Anh Tông. Một số nguồn đặt vào khoảng 1305–1310, gắn với việc tôn trí xá lợi của Trần Nhân Tông sau khi ngài mất năm 1308 ở am Ngoạ Vân, núi Yên Tử. Toàn thư chép xá lợi của vua được đưa về lăng và dựng tháp ở Yên Tử (tháp Huệ Quang). Việc tháp Phổ Minh cũng giữ một phần xá lợi là điều tư liệu địa phương và truyền thống của chùa ghi nhận, chưa có văn bản đương thời nào xác nhận trực tiếp. Viết đúng nhất là: theo truyền, tháp Phổ Minh giữ một phần xá lợi của Trần Nhân Tông.
Dù năm chính xác còn bàn, giới nghiên cứu đều xếp tháp vào thời Trần, đầu thế kỷ 14, dựa vào kiểu dáng, vật liệu và hoa văn đá ở chân tháp.
Đọc ngọn tháp từ chân lên đỉnh
| Phần | Vật liệu | Nhìn gì |
|---|---|---|
| Đế tháp | Đá xanh | Các khối đá ghép, mép chạm hoa văn kiểu Trần như cánh sen, sóng nước |
| Tầng một | Đá | Cao nhất, có cửa vòm mở vào lòng tháp |
| Các tầng giữa | Gạch nung | Mỗi tầng ngăn bằng gờ mái nhỏ, thu nhỏ dần, có ô cửa vòm |
| Đỉnh tháp | Chóp nhỏ | Phần đứng cao nhất, hứng sét và gió bão, dễ hư hại và được tu bổ nhiều nhất |
Vì sao chân đá, thân gạch
Đá chịu lực và chịu ẩm tốt, đặt ở dưới cùng giúp tháp đứng vững trên nền đất đồng bằng vốn thấp và ẩm. Gạch nhẹ hơn, dễ xây lên cao, giảm tải cho phần móng. Lối kết hợp này cho thấy thợ thời Trần hiểu rõ vật liệu của mình. Khi đứng sát chân tháp, có thể thấy ranh giới chuyển từ đá sang gạch rất rõ: màu xám xanh chuyển sang nâu đỏ, mặt đá phẳng nhẵn chuyển sang mạch gạch.
Vì sao 14 tầng
Tháp Phổ Minh là ngoại lệ lớn của "luật số lẻ" mà người ta hay nói về tháp chùa. Chưa có lời giải thích nào được chấp nhận rộng rãi. Điều này nhắc rằng quy ước số tầng lẻ là thói quen đời sau nhiều hơn là nguyên tắc của thợ dựng tháp thời Lý – Trần (tháp Báo Thiên thời Lý theo sử chép cũng có số tầng chẵn).
Dáng tháp
Tháp thu nhỏ đều từ dưới lên, các tầng trên thấp dần, tạo dáng thon nhưng không mảnh. Đứng xa nhìn, tháp vững và nặng như một cột mốc giữa đồng bằng. Đây là tinh thần chung của kiến trúc Trần: khoẻ, đơn giản, ít chi tiết rườm rà so với vẻ cầu kỳ của thời Lý trước đó.
Đi một vòng khu chùa Phổ Minh
- Cổng và lối vào: đi vào từ phía trước, tháp hiện ra ngay trên trục, giữa sân, trước toà chùa chính. Đây là cách bố trí tháp Phật làm điểm nhấn trên trục chính, khác chùa Bắc Bộ thời Lê đưa tháp ra vườn sau.
- Chân tháp: đi một vòng quanh đế, xem các khối đá và hoa văn; không leo lên bệ.
- Cửa tầng một: nhìn vào lòng tháp, bên trong có ban thờ; muốn biết đang thờ gì, hỏi người trong chùa.
- Toà chùa chính phía sau: chùa đã qua nhiều lần tu sửa ở các thời sau; tìm những bộ phận bằng đá ở bậc thềm, chân cột có dáng cổ hơn phần gỗ.
- Đền Trần gần đó: sau chùa có thể sang khu đền Trần cách không xa, nơi thờ các vua Trần, để hình dung Thiên Trường xưa gồm cả cung điện, đền thờ và chùa.
Khi nào nên đến
Khu đền Trần – chùa Phổ Minh rất đông vào dịp đầu xuân, nhất là quanh rằm tháng Giêng khi diễn ra lễ hội đền Trần. Nếu mục đích là xem tháp, nên chọn ngày thường, đến buổi sáng sớm khi nắng còn xiên: ánh sáng chiếu nghiêng làm rõ khối đá ở chân tháp và các gờ tầng. Chiều muộn, đứng ở phía đông của sân nhìn tháp ngược sáng cũng là một góc ảnh đẹp.
Góc nhìn hôm nay
Tháp Phổ Minh là thứ hiếm: một công trình đầu thế kỷ 14 vẫn đứng ở đúng chỗ của nó, giữa một làng có thật, cạnh một ngôi chùa còn hương khói. Với người muốn hiểu kiến trúc Trần, đây là điểm phải đến, nên kết hợp với tháp Bình Sơn (Phú Thọ) để so tháp đá – gạch với tháp đất nung cùng thời. Đọc thêm: Đại Việt sử ký toàn thư các năm 1262 và 1308 – 1310; các khảo cứu về kiến trúc thời Trần của Viện Khảo cổ học; tư liệu của ban quản lý khu di tích đền Trần – chùa Phổ Minh.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Phổ Minh ở đâu?
Tháp Phổ Minh nằm trong khuôn viên chùa Phổ Minh, làng Tức Mặc, thuộc thành phố Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025. Chùa nằm gần khu đền Trần.
Tháp Phổ Minh xây năm nào?
Các tư liệu thường ghi tháp xây khoảng năm 1305 dưới thời vua Trần Anh Tông, có nguồn đặt vào khoảng 1305–1310. Giới nghiên cứu thống nhất tháp thuộc thời Trần, đầu thế kỷ 14.
Tháp Phổ Minh có bao nhiêu tầng?
Tháp có 14 tầng, cao khoảng 20 m. Đế và tầng dưới cùng bằng đá xanh, các tầng trên bằng gạch nung, thu nhỏ dần lên đỉnh. Đây là ngoại lệ đáng chú ý của thói quen tháp chùa có số tầng lẻ.
Tháp Phổ Minh có liên quan gì đến Trần Nhân Tông?
Theo truyền thống của chùa và tư liệu địa phương, tháp giữ một phần xá lợi của vua Trần Nhân Tông, người mất năm 1308 ở Yên Tử. Đại Việt sử ký toàn thư chép xá lợi được đưa về lăng và dựng tháp ở Yên Tử; việc tháp Phổ Minh giữ xá lợi là điều được truyền lại, chưa có văn bản đương thời xác nhận.
Vạc Phổ Minh là gì?
Vạc Phổ Minh là chiếc vạc đồng lớn của chùa thời Trần, được kể trong "An Nam tứ đại khí" cùng tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền và tượng Quỳnh Lâm. Vạc đã mất, nhiều tư liệu cho rằng bị phá lấy đồng thời thuộc Minh.